Hilâfet acaba hâlâ Türkiye'de mi?

Sabah Gazetesi Yazarı Murat Bardak&ccedil;ı yazdı... HİLAFET, CUMHURİYET TE B&uuml;y&uuml;k Millet Meclisi nin hilafeti kaldıran 3 Mart 1924 tarihli kanununda hilafetin varlığı konusunda ge&ccedil;en bir c&uuml;mle akılları karıştırıyor. Bu maddede, Hilafetin Cumhuriyet e ait olduğu, sadece halifeliğin kaldırıldığı ge&ccedil;iyor. HİLAFETİ KİM İLAN EDER? G&uuml;n&uuml;n birinde bir Cumhuriyet b&uuml;y&uuml;ğ&uuml; kanundaki bu c&uuml;mleye dayanarak kalkıp ortaya &ccedil;ıksa ve Hilafet hi&ccedil; gitmedi, hep bizdeydi dese ve sonra da halifeliğini ilan etse, seyreyleyin şenliği! B&uuml;y&uuml;k Millet Meclisi, 1924 &uuml;n 3 Mart g&uuml;n&uuml; hil&acirc;feti kaldırmış ve son Halife Abd&uuml;lmecid Efendi tam 83 yıl &ouml;nce bug&uuml;n, s&uuml;rg&uuml;ne g&ouml;nderilmişti. Ama s&ouml;zkonusu kanunun ilk maddesinde Halife nin azledildiğinin s&ouml;ylenmesinden hemen sonra bir başka ifade geliyor, H&uuml;k&uuml;metin ve cumhuriyetin anlamı ile kavramı aslında hil&acirc;feti de i&ccedil;ermektedir deniyordu. Maddenin bu şekilde kaleme alınmış olması zihinlerde Halife gitti ama hil&acirc;fet h&acirc;l&acirc; bizde mi? şeklinde sorular yaratıyor ve Acaba gelecekteki bir ihtimale, mesel&acirc; T&uuml;rkiye nin İslam d&uuml;nyasının lideri olması şeklindeki bir gelişmeye a&ccedil;ık kapı bırakılmasına mı &ccedil;alışılmıştı? gibisinden soruları hatıra getiriyor. Bundan tam 83 yıl &ouml;nce bug&uuml;n hem T&uuml;rk, hem İslam tarihinin en &ouml;nemli gelişmelerinden biri yaşanıyor ve İslam d&uuml;nyasının son halifesi, T&uuml;rk topraklarını bir daha d&ouml;nmemek &uuml;zere terkedip s&uuml;rg&uuml;ne gidiyordu. Hil&acirc;fet, B&uuml;y&uuml;k Millet Meclisi nin 1924 &uuml;n 3 Mart g&uuml;n&uuml; kabul ettiği bir kanunla kaldırılmıştı. Ama, kanunun ilk maddesinde Halife nin azledildiğinin s&ouml;ylenmesinden hemen sonra bir başka ifade geliyor, H&uuml;k&uuml;metin ve cumhuriyetin anlamı ile kavramı hil&acirc;feti de aslında i&ccedil;ermektedir deniyordu. Maddenin kaleme alınış bi&ccedil;imi zihinlerde Halife gitti ama hil&acirc;fet acaba h&acirc;l&acirc; bizde mi? şeklinde soruların doğmasına imk&acirc;n verecek mahiyetteydi. Bu yazı dizisinde bu konunun yanısıra İslam d&uuml;nyasında sonraki senelerde yaşanan hil&acirc;fet m&uuml;cadelelerinden bazılarını okuyacak ve son halife Abd&uuml;lmecid Efendi nin s&uuml;rg&uuml;n sonrası h&uuml;z&uuml;nl&uuml; hayatından enstantaneler g&ouml;receksiniz. Sirkeci den hareket edip Avrupa nın i&ccedil;lerine doğru yolalan Simplon Ekspresi ne, 1924 &uuml;n 4 Mart g&uuml;n&uuml; &ouml;ğleden sonra &Ccedil;atalca İstasyonu ndan bir grup yolcu bindirildi. Yolcular d&ouml;n&uuml;ş&uuml; olmayan bir kadere doğru s&uuml;r&uuml;klenirlerken, trenle beraber İslamiyet in 1300 k&uuml;sur senelik bir geleneği de, tarihin derinliklerine gidiyordu. Yolcular, Osmanoğulları nın ve İslam d&uuml;nyasının son halifesi olan Abd&uuml;lmecid Efendi ile ailesinden ve ailenin bazı sadık adamlarından ibaretti. Ankara daki B&uuml;y&uuml;k Millet Meclisi bir g&uuml;n &ouml;nce kabul ettiği 431 sayılı kanunla hil&acirc;feti kaldırmış, Osmanlı Hanedanı nın mensuplarını T&uuml;rkiye topraklarında yaşamaktan ebediyyen mahrum bırakmış, yani sınırdışı edilmelerine karar vermiş, s&uuml;rg&uuml;n listesinin ilk sırasına hanedanın en yaşlı erkek mensubu olan Abd&uuml;lmecid Efendi yazılmış ve hemen ertesi g&uuml;n&uuml; ailesiyle beraber T&uuml;rkiye den &ccedil;ıkartılmıştı. T&uuml;rkiye de o tarihten on g&uuml;n sonra, Osmanoğulları ndan tek bir kişi bile kalmayacak, hanedanın b&uuml;t&uuml;n mensupları trenle yahut vapurla sınırdışı edileceklerdi. Meclis in 3 Mart 1924 g&uuml;n&uuml; kabul ettiği bu kanun, &uuml;zerinden 83 yıl ge&ccedil;miş olmasına rağmen, bazı &ccedil;evrelerde h&acirc;l&acirc; tartışılıyor. Tartışmanın detaylarına girmeden &ouml;nce, hil&acirc;fetin son senelerinde, Birinci D&uuml;nya Savaşı sonrasından 1924 e kadar ge&ccedil;en d&ouml;nemde hil&acirc;fet &ccedil;er&ccedil;evesinde nelerin olup bittiğini kısaca hatırlayalım: HİL&Acirc;FET YARAMADI Osmanlı h&uuml;k&uuml;mdarları, halife unvanını sembolik olarak 14. y&uuml;zyıldan, Birinci Murad zamanından itibaren kullanmışlar ama bu unvandan siyasi bir g&uuml;&ccedil; elde etmeyi pek d&uuml;ş&uuml;nmemişlerdi. Hil&acirc;fetin, &ouml;zellikle İkinci Abd&uuml;lhamid den sonra, değişik milletlere mensup M&uuml;sl&uuml;man teb a &uuml;zerinde otorite vasıtası olarak kullanılabileceği hatıra gelmişti. Abd&uuml;lhamid, Arnavutluk ve Yemen gibi M&uuml;sl&uuml;man b&ouml;lgelerde &ccedil;ıkan isyanların bastırılması sırasında Halife unvanından faydalanmayı deneyecek ama hil&acirc;fetten asıl medet, Birinci D&uuml;nya Savaşı na girdiğimiz sırada il&acirc;n ettiğimiz cihad sırasında umulacaktı. Zamanın h&uuml;k&uuml;mdarı Sultan Reşad ın 1914 &uuml;n 14 Kasım g&uuml;n&uuml; il&acirc;n edeceği cihada Mekke Emiri Şerif H&uuml;seyin, daha sonra kıt a Arabistan ında Osmanlı ya karşı isyan ederek karşılık verecek, yani hil&acirc;fet ve cihad kavramlarına bağladığımız b&uuml;t&uuml;n &uuml;midler boşa &ccedil;ıkacaktı. Derken, Birinci D&uuml;nya Savaşı sonrasının b&uuml;y&uuml;k bozgunu ve ardından da İstikl&acirc;l Harbi yılları geldi. B&uuml;y&uuml;k Millet Meclisi 1922 nin 1 Kasım ında saltanatı kaldırdı ama hil&acirc;fete dokunmadı. Meclis, Sultan Vahideddin in 17 Kasım sabahı T&uuml;rkiye yi terketmesinin hemen ertesi g&uuml;n&uuml; hil&acirc;feti Sultan Vahideddin den alarak hanedanın T&uuml;rkiye deki en yaşlı erkeği olan Abd&uuml;lmecid Efendi ye verdi. Ankara da artık milletin meclisi, İstanbul da da bir İsl&acirc;m halifesi vardı. İki taraf arasında &ccedil;ekişme olması zaten ka&ccedil;ınılmazdı ve her hareketi ile ilgili olarak Ankara nın talimat &uuml;st&uuml;ne talimat g&ouml;nderdiği Halife Abd&uuml;lmecid Efendi nin bu talimatlara uymaması y&uuml;z&uuml;nden sık sık gerginlikler yaşandı. Halife nin saltanat g&uuml;nlerini andıran cuma sel&acirc;mlıklarına &ccedil;ıkması, &ouml;deneğinin arttırılmasını talep etmesi, askeri kesimin ve Meclis in i&ccedil;inde Halife yanlısı bir grubun doğması ve daha da &ouml;nemlisi hil&acirc;fetin mi yoksa Meclis in mi daha y&uuml;ksek bir konumda olduğunun tartışılmaya başlanması gibi hadiseler, halifeliğin sonunu getirecekti. Hil&acirc;fetin tarihe m&acirc;lolmasının ateşleyiciliğini, İstanbul gazetelerinin yayınladığı bir mektup yaptı. İstanbul basınında ve kamuoyunda, 1923 un son haftalarında, hil&acirc;fetin geleceği konusunda bir tartışma &ccedil;ıktı ve Hind M&uuml;sl&uuml;manları nın lideri olduklarını iddia eden iki kişinin, Ağa Han ile Emir Ali nin Aralık ayında Başvekil İsmet Paşa ya g&ouml;nderdikleri bir mektup daha başvekilin eline ge&ccedil;meden, 5 Aralık g&uuml;n&uuml; Tanin ve İkdam, ertesi g&uuml;n de Tevhid-i Efk&acirc;r gazetelerinde yayındı. TARTIŞILDI VE KALDIRILDI Mektupta hil&acirc;fetin kaldırılmasının İsl&acirc;m &acirc;leminde nifak yaratabileceği ve Halife nin g&uuml;c&uuml;n&uuml;n Papa nın g&uuml;c&uuml;nden az olmaması gerektiği s&ouml;yleniyor ve Ankara ya hil&acirc;fetin kaldırılması değil, g&uuml;&ccedil;lendirilmesi tavsiye ediliyordu. Ankara ya g&ouml;re mektup T&uuml;rkiye nin i&ccedil;işlerine m&uuml;dahale ve yazıldığı kişinin, yani İsmet Paşa nın eline ge&ccedil;meden gazetelerde &ccedil;ıkması ise provokasyondu. Hayatını İngiliz desteğiyle ve refah i&ccedil;erisinde ge&ccedil;iren Ağa Han ile S&uuml;nni d&uuml;nyasının dini liderliği kabul edilen hil&acirc;fetin bir al&acirc;kası yoktu; zira İsmaili mezhebinin lideri olan Ağa Han zaten S&uuml;nni değildi. Birinci D&uuml;nya Savaşı nın hemen başlangıcında, Sultan Reşad ın meşhur cihad fetvasına bile tepki g&ouml;stermiş, fetvanın gayrımeşru olduğunu iddia edip hakaret dolu beyanlarda bulunmuş, Hindliler in Osmanlı ya değil İngiltere ye bağlı kalması gerektiğini s&ouml;ylemişti. Mektubu yayınlayan gazeteciler İstikl&acirc;l Mahkemesi ne verildiler ve hem basında hem siyasi &ccedil;evrelerde eskisinden yoğun bir hil&acirc;fet tartışması başladı. Hil&acirc;fet, işte b&uuml;t&uuml;n bu tartışmalardan sonra 1924 &uuml;n 3 Mart ında kaldırılacak ve son Halife ile beraber Osmanlı Hanedanı nın b&uuml;t&uuml;n mensupları T&uuml;rkiye den sınırdışı edileceklerdi. Yavuz Selim in halifeliği sadece bir efsanedir Okullarımızda, hil&acirc;fetin T&uuml;rkiye ye Yavuz Sultan Selim tarafından ve Mısır ın 1517 deki fethi ile getirildiği &ouml;ğretilir. Yavuz, guya, Mısır a h&acirc;kim olan Memluk Devleti nin himayesi altında bulunan son Abbasi Halifesi &Uuml;&ccedil;&uuml;nc&uuml; M&uuml;tevekkil Alellah ı fetihten sonra İstanbul a g&ouml;ndermiş ve Halife, hil&acirc;fet kılıcını Ayasofya Camii nde padişahın beline bağlayarak halifeliği Osmanlı h&uuml;k&uuml;mdarına devretmiştir. Ama, Yavuz Selim zamanında kaleme alınmış olan tarih kitaplarında bu olaydan tek bir kelime ile olsun, bahsedilmez. S&ouml;zkonusu rivayeti ortaya ilk defa atan kişi, asırlar sonra yaşamış olan ve İstanbul daki İsve&ccedil; sefaretinin başterc&uuml;manlığın yapan Mouradgea d Ohsson dur. d Ohsson, 1788 de yayınlanan Tableau General de l Empire Ottoman isimli eserinde halk arasında b&ouml;yle bir s&ouml;ylentinin v&acirc;rolduğundan bahsedecek ve yazdıkları sonraları efsane haline gelecektir. Birisi kalkıp da halifeliğini il&acirc;n ederse seyreyleyin g&uuml;mb&uuml;rt&uuml;y&uuml; Meclis in 3 Mart 1924 te &ccedil;ıkarttığı Hil&acirc;fetin ilgasına ve Osmanlı Hanedanı nın T&uuml;rkiye Cumhuriyeti sınırları dışına &ccedil;ıkartılmasına dair kanun un ilk maddesinde Halife, hal edilmiştir. Hil&acirc;fet, h&uuml;k&uuml;met ve cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen m&uuml;ndemi&ccedil; olduğundan Hil&acirc;fet makamı m&uuml;lgadır yazılı. C&uuml;mle, g&uuml;n&uuml;m&uuml;z&uuml;n T&uuml;rk&ccedil;esi ile, ş&ouml;yle: Halife g&ouml;revinden alınmış, tahtından indirilmiştir. H&uuml;k&uuml;metin ve cumhuriyetin anlamı ile kavramı hil&acirc;feti de aslında i&ccedil;erdiği i&ccedil;in, hil&acirc;fetin makamı kaldırılmıştır İşin tuhaflığı, işte burada: Kanunun adında hil&acirc;fetin ilgasından s&ouml;zedilirken metninde hil&acirc;fet in değil, hil&acirc;fet makamı nın yani halifeliğin kaldırıldığı s&ouml;yleniyor ve Hem h&uuml;k&uuml;metin, hem de cumhuriyetin anlamında hil&acirc;fet zaten vardır deniyor. Madde ni&ccedil;in bu şekilde kaleme alınmıştı ve a&ccedil;ık&ccedil;a hil&acirc;fet kaldırılmıştır denmemişti, bilmiyoruz. Ama, bazı ihtimaller &uuml;zerinde durabiliriz: n Madde, Cumhuriyet aslında hil&acirc;feti de i&ccedil;erir, dolayısıyla ayrı bir hil&acirc;fet makamına ihtiya&ccedil; yoktur d&uuml;ş&uuml;ncesinden hareketle kaleme alınmış olabilirdi. n Belki de o d&ouml;nemin şartları i&ccedil;erisinde &ouml;l&ccedil;&uuml;l&uuml; bir ifade kullanılmış, gelecekteki bir ihtimale, mesel&acirc; T&uuml;rkiye nin İslam d&uuml;nyasının lideri olması şeklindeki bir gelişmeye a&ccedil;ık kapı bırakılmıştı. Bu ihtimaller daha da &ccedil;oğaltılabilir ama konunun &ouml;nemli olan tarafı, hil&acirc;fetin kaldırılması kanununun ilk maddesinde H&uuml;k&uuml;metin ve cumhuriyetin anlamı ile kavramı, aslında hil&acirc;feti de i&ccedil;ermektedir denmesi... G&uuml;n&uuml;n birinde bir h&uuml;k&uuml;met yahut cumhuriyet b&uuml;y&uuml;ğ&uuml; kalkıp da Hil&acirc;fet hi&ccedil; gitmedi ki, zaten bizdeydi deyip halifeliğini il&acirc;n etmeye kalkarsa, siz işte o zaman seyredin şenliği!..

Son Dakika Son Dakika

Stil Stil

Keşfet Keşfet

Canlı Yayın Canlı Yayın

Gündem Gündem

Kadın Kadın

Ekonomi Ekonomi

Yemek Tarifleri Yemek Tarifleri

Spor Spor

Magazin Magazin

Çocuk Çocuk

Teknoloji Teknoloji

Sağlık Sağlık

Dünya Dünya

Yaşam Yaşam

Gastro Gastro

Kültür Sanat Kültür Sanat

Sinema Rehberi Sinema Rehberi

Yazılar Yazılar

Grafik Haber Grafik Haber

Video Video

Akıl Oyunları Akıl Oyunları

HT Kulüp HT Kulüp

HT Hayat HT Hayat

Resmi İlanlar Resmi İlanlar

Servisler Servisler

Vefat Haberleri Vefat Haberleri

Yerel Haberler Yerel Haberler

Tüm Manşetler Tüm Manşetler

Künye-İletişim Künye-İletişim

Yasal İçerikler Yasal İçerikler

Bize Ulaşın Bize Ulaşın

Bilgi Bilgi

Habertürk TV Habertürk TV

Hilâfet acaba hâlâ Türkiye'de mi?

Hilafeti kaldıran Türkiye son Halife Abdülmecid'i 83 yıl önce bugün sürgüne gönderdi.