Etkileyici bir kölelik öyküsü
"12 Years a Slave"in ilk eleştirisi HABERTÜRK'te! Kerem Akça Brad Pitt'in de katıldığı Kanada prömiyerinde izledi…
KEREM AKÇA / keremakca@haberturk.com
2000’lerin en iyi hapishane filmi “Açlık”ın yönetmeni Steve McQueen, nevi şahsına münhasır bir siyahi İngiliz. Burada en yüksek bütçeli eseri “12 Years a Slave”de köleliğin arttığı bir dönemde Amerikan İç Savaşı’nın arifesinde şovenist, işkenceci, tecavüze meyilli ve şiddet yanlısı tutumları incelemeye alıyor. 1841 yılında haksızlığa uğrayan aristokrasi sınıfına mensup Afro-Amerikalı kemancı-marangoz Solomon ile zamanla mesafeyi daha da açarak doğal renklerin, uzun planların, sessizliğin ve mum ışığının hakimiyetine yükleniyor. Beyaz Amerikalıların ‘adam kaçırma’ya uzanan zalim tutumlarını mercek altına alırken, kölelikle ilgili hikayesiyle tüylerinizi diken diken edecek bir esere imza atıyor. 86. Oscar Ödülleri’nin en büyük favorilerinden “12 Years a Slave”i 38. Toronto Uluslararası Film Festivali’nde düzenlenen Brad Pitt, Michael Fassbender, Chiwetel Ejiofor, Benedict Cumberbatch ve Sarah Paulson’ın da katıldığı Kanada prömiyerinde seyrettim.
Amerikan siyasi tarihinde kölelik önemli, iç burkan bir sorundur. Birçok filmde ana çatıyı oluşturma ya da yan unsur olarak kullanılma şansına kavuşmuştur. 19. yüzyılın Amerikan İç Savaşı dönemi veya Sanayi Devrimi sonrası fark etmeksizin değişim geçirerek de olsa ülkenin görsel temsil malzemesine destek vermiştir. Ancak özellikle son 15-20 yılda bu konuda bir duraklama var. Bunun da sebebi büyük oranda 11 Eylül sonrasına denk gelen periyodda başka konularla ilgilenilmesi, ten rengine odaklanılan ırkçılığın miadının dolması ve artık Amerikan başkanlığında bile böylesi bir önyargı olmaması.
Solomon Northup, New York’ta yaşayan sıradan, medeni bir Afro-Amerikalı
John Ridley’nin Solomon Northup’ın daha önce bir TV dizisine konu olan hatıra kitabından uyarladığı “12 Years a Slave” (2013), Steve McQueen’in sinemasal bakışlarından birine teslim oluyor burada. “Açlık”ın (“Hunger”, 2008) IRA mensubu karakteri ile “Utanç”ın (“Shame”, 2011) seks bağımlısı tiplemesinin ardından yine özdeşleşmekten korktuğumuz ama tepkilerini, alışkanlıklarını merak ettiğimiz bir karakteri izliyor. Soğuk bakıp kendi haline bıraktığımız insanların yaşamlarını incelemeye devam ederken sanki bu damarla güçleniyor.
18. yüzyılda legalleşen kölelik, Abraham Lincoln’ün 19. yüzyılın ikinci yarısında el atmasına kadar ABD’de zamanla daha da kaygı uyandıran bir soruna dönüşmüştü. Kıyıma, zulme, işkenceye uzanan kontrolsüz bir ırkçılığı beraberinde getirmişti. McQueen, burada o süreci ele alan hikayelerden acıklı, doğru tespitleri olan bir tane buluyor. Kamerasını ise Amerikan İç Savaşı’nın arifesine, 1841-1852 yılları arasına doğrultuyor. Kırmızı elma olarak bilinen New York’ta yaşayan Solomon’un bir anda kendini güneyde, ülkenin köle ticaretiyle nam salmış tutucu eyaleti Louisiana’da bulması bir hayli tesadüf.
Ten rengi sebebiyle bu konuma düşen ise marangozluk yapan saygıdeğer bir kemancı aslında. Onun mülk sahibi veya aristokrasiye dahil olması fark etmeden, yolda çevrilip bir kenara alınması ‘dalgalı bir hayat’ anlamına geliyor. Bir bakıma şimdinin eve gündelikçi tutma alışkanlığının ırkçı ve ilkel bir dışavurumu o zamanlar olan. Filmin açılış bölümünü izleyince de sözü geçen kişinin siyahi, beyaz dostlarıyla ve eşiyle birlikte gayet mutlu mesut yaşadığını görebiliyorsunuz. Solomon, fazlasıyla sakin karakteriyle kadrajın ortasında her zaman pür neşe içinde.
Yükseliş de aslında ona ‘özgürlük’ tanınması ile gerçekleşiyor. Hikaye dışı seslerin hiç içeriye girmediği bu kısım, mum ışığının hakimiyetiyle dikkat çekiyor. Onun bir keman tıngırdatmasıyla başlayan, ‘keman yakın planı’nın yol gösterdiği ev partisi de aslında bu konuda bir örnek olarak yorumlanabilir. Ama karakterimizin teklif almasıyla çıktığı yolculuk bütün dengeleri altüst ediyor. O zamanlar kapitalizmle gelen uçak yolcuğu yok. Gemiler büyük oranda tabiri caizse kimin eli kimin cebinde belli olmayan seyahatlere ev sahipliği yapabiliyor. Solomon’u sahnenin ortasından, konformist ve keyifli yaşamından alıp çerçevenin dışına çıkaracak, toplumdan soyutlayacak olaylar böylece başlıyor.
Amerikan İç Savaşı’nın arifesinde geçen siyasi bir yol filmi denebilir
Teophilius Freeman (Paul Giamatti), William Ford (Benedict Cumberbatch), John Tibeats (Paul Dano) ve Edwin Epps’in (Michael Fassbender) elinde işkenceden işkenceye sürüklenen bir objeye, neredeyse bir köpeğe dönüşüyor. Kırsal kesimin ucu bucağı olmayan tekinsizliği ve ev sahiplerinin korkutuculuğu, böylece kinle dolduruluyor. Zorla alıkonulan, kaçırılan Solomon, büyük oranda ayrıksı-gerçekçi bir rehine geriliminin ya da siyasi bir yol filminin orta yerinde canlanıyor. Aslında genel anlamda bakarsak Afro-Amerikalıların Beyaz Amerikalılar tarafından böylesi bir konuma sokulması “Bir Ulusun Doğuşu”ndan (“Birth of a Nation”, 1915) beri perdede gördüğümüz bir şey. Ama oradaki göstere göstere yapılan emperyalizm, şovenizm ve vandalizm bayadır yok. Zaten artık böyle konuları tartışmaya açarak bir düşünce sağanağı yaratmak hedefleniyor.
Ancak burada meselenin daha farklı olması ve devletin konuya yönelmesinden önce karakterin köleye dönüşmesi dikkat çekici. Bir sınıfsal düşüş böylece canlanırken, uçurumu kaldırmak da Ejiofor’un detaycı göz ve mimik kullanımı ile çarpıcı hale geliyor. Bunun da Freeman’ın ‘ben sana Platt ismini taktım, artık benimlesin’ demesiyle canlanması tüylerimizi diken diken eden bir noktaya kadar uzanıyor. Gemiye sirkte sunulan iş için binen Solomon, soluğu bir anda isminin bile olmadığı bir coğrafyada alıyor. Böylece çıktığı yolda da kimliksiz kalıp tokat üzerine tokat yemesi kaçınılmaz hale geliyor. Ailesinden kopmasının sıkıntısını çekecekken 12 yıl köleliğe mahkum bırakılıyor.
İlkel, çağ dışı zihinlerin uyguladığı şiddet törpülenmeden sunuluyor
Ama McQueen, bu durumu, klasik bir modelleme ile canlandırmamış. Hans Zimmer’ın besteleri keman ezgileri ile Afro-Amerikan isyan şarkılarından bir potpuri yaparken, esasen müziksizlik, ışıksızlık ve doğal renk patlaması ana hedefe dönüşüyor. Girizgahta Afro-Amerikalıların tarlanın önünde durup bize bakması başlı başına bir sessizlikle gerçekleşirken bunun devamı da aynı şekilde oluyor. Gece sahnelerini mum ışığıyla, gündüz sahnelerini doğal ışıkla çeken McQueen, sürekli çalıştığı görüntü yönetmeniyle uyumundan güç alıyor.
Zaten mum ışığından ortaya çıkan bir ‘eski model mektup’ filmin jeneriğini oluşturuyor. Antonioni, Godard gibi isimlerden feyz alan McQueen, sanki ilk stüdyo destekli duran filminde bu ruhla meseleye yaklaşıyor. Bu durum da büyük oranda çok sevdiği üslubunu bu buram buram Amerika kokan hikayeye geçiriyor. Aslında Afro-Amerikalıların iç edildiği düzende, Beyaz Amerikalıların kötülüğü o kadar net sunuluyor ki özellikle Fassbender’in yakın planla girişinde gözleriyle bile tedirgin etmesi şaşırtıcı değil. 1830’da 2 milyon, 1940’da 2.5 milyon, 1850 3.2 milyon köle olan bir artıştan söz ederken bu ‘aşağıdakiler-yukarıdakiler’ hali de bir uçuruma yol açıyor.
McQueen, büyük oranda şiddetin çıkış noktalarını, günümüze gelirken Amerikan toplumunun arka bahçelerinde nelere yol açtığını incelemek istemiş. Sanayileşme, medeniyet görmemiş çağ dışı zihinlerin yol açtıklarını, şiddeti, kaydırmalı uzun planlarla resmeden eserlerle (Bkz. “Piçler”, “Esctarsy”) akrabalık kurarak canlandırıyor. Ama esasen filmin stüdyoların içinde -20th Century Fox’un bağımsız kolu Fox Searchlight’ın ürünü olmasına karşın- bir Antonioni ya da Polanski etkisi yarattığı görülebiliyor.
Polanski ve Antonioni ile kurulan akrabalık karakterin çerçevenin dışına itilmesiyle bütünleniyor
Dönem filmi niyetine bakınca “Tess” (1979) kadar uzun plan ve plan sekans kullanan ya da “Kanlı Saltanat” (“Macbeth”, 1971) kadar mum ışığı ve ağır tempo sevdalısı olan eser, Antonioni’nin “Yolcu”sunun (“Professione: Reporter”, 1972) da bir bakıma 19. yüzyıla uyarlanmış versiyonu gibi. Orada da Sahara çölünde geçen filmin orta yerinde kimliğini değiştiren bir karakter, bu yolda bir ruhsal terapiye, bir yeniden doğum sürecine ve bir kimlik arayışına tabi tutulmuştu. Hep aynı şeyi yaşamanın verdiği bıkkınlık, ölen arkadaşı ile isim değiştirme sonucu bir macera getirmişti. Film de hiçbir şey anlatmamakla eleştirilmişti. Burada da biraz daha ileri gitmesi gereken ve iplerini karakterin eline vermezken, hiççi durabilen benzer bir tanım var. Ama Antonioni’nin büyük oranda öznel yaklaşımını, karakterin çerçeveden çıkacak raddeye gelmesiyle farklılaştıran bir tutum gözlemliyoruz.
McQueen’in özellikle zulüm arttıkça Solomon’la araya mesafe koyduğu, sabit planları incelikli kaydırmalarla değiştirdiği bir yaklaşım mevcut. Evlerin ortasında iple bağlanan karakterimizin bu sahnede bir hayli geniş alan bir genel planla, ‘establishing shot’ ile bir yabancılaştırmaya tabi tutulması normal. Zira arkadan gösterme veya hiç göstermeme yönetmenin esas amacına dönüşüyor. Bir süre sonra ise Solomon, çerçevenin ana nesnesi olmaktan çıkıp kenar süsü haline geliyor. Hem düzeni eleştirmeye, hem de Beyaz Amerikalı kesimin şovenizmine dikkat çekmeye yönelik bir tercih bu aslında.
Son 10 dakika dışında duygusal bağ kurmaya izin vermeyen bir üslup
Bu doğrultuda plan sekanslar öne çıkarken, geceleri gerçek bir ışık olmadıkça karanlıktan kopmamak bir araca dönüşüyor. Bu noktada bir sahnede sıçramalı kurgu kullanılması şaşırtıcı bir Godard hamlesi gibi gözükürken yönetmen daha ziyade Amerikancı hale getirilen mevzuyu tersine çevirmeyi hedefliyor. Ejiofor ile son 10 dakika dışında duygusal bağ kurmaya asla izin vermiyor. Seyirciyi onun arkasında bekletiyor. Godard’ın eklektik üslubuna ise ilk iki filmindeki gibi birkaç yerde ‘mükemmelik’i bozma adına başvuruyor.
Aksine onun ve düşmanlarının arasındaki etkileşime dikkat etmemizi istiyor. Sürekli koyduğu mesafe, genel planları ana obje haline getirirken, kırsal kesimin ıssız, tehlikeli damarı gözlerden kaçmıyor. Bir bakıma 70’ler korku filmlerinin taşrada arayıp ‘kan gölü’ne döndüğü sürecin bir benzeri canlanıyor. McQueen, seyircinin beklediği açı karşı tekniği ya da geleneksel genel plan-detay plan bileşimine asla girmiyor. Minimaliste yakın bir yaklaşımla seyircisini selamlıyor. Ağır tempoyu, sükuneti, sessizliği ana yaklaşım olarak seçiyor. Solomon’un kimlik bunalımı, böylece siyasi bir köşeye sıkışma ya da kareden atılma düşüncesini devreye sokuyor. Zaten Giamatti’nin köleleri sattığı anda keman çalan karakter, sol tarafta çerçeveye zorla girmeye çalışıyor. Bir anlamda hayatın içine sızma, sınıfsal düşüşü umursamama var Solomon’un aklında. Ama 2.35:1’in geniş alanı onun devre dışı kalmasında bulduğu alanlarla önemli bir araca dönüşüyor.
Oyuncular sanki Shakespeareyen bir dokunuşla sükunete teslim oluyorlar
Yönetmen, bu gibi durumlar üzerine fazlaca düşünürken müziği de kemanla ve siyahi Amerikalılarla ilişkili bir şekilde konumlandırıyor. Bizim bildiğimiz, blues, caz, hip hop odaklı Afro-Amerikan halkı farklılaştırılıyor. Bu ezgiler üst açılar devreye girdiğinde veya münferit anlarda belki filmin sadece yüzde dörtlük diliminde kullanılıyor. Solomon’un ana karakter olduğuna asla inanmadığımız çerçeveler ve mizansenler birbirini izliyor. Özellikle son işkence sahnesinde kendini kaybetmenin, kontrolsüzlüğün bir inat, bir eğitim faktörü haline gelmesi, McQueen’in sükunetten anlam yaratma esası konusunda planlarına, dersine iyi çalıştığını gösteriyor.
Fassbender’den Ejiofor’a, Paulson’dan Giamatti’ye, Cumberbatch’ten Nyong’o’ya kadar bütün oyuncular oyuncu yönetimini de önemseyen rejisör sayesinde istenileni veriyor. Neredeyse Shakespeareyen bir kötücüllük perdede canlanıyor. Bir anda bir nehre girip ormanın ortasındaki Solomon’un resmedilmesi gibi bozucu hamlelerde ise yönetmene alan açıyorlar. Kendimizi doğa belgeselinin içinde hissetmek karakterin yasaklara uymayarak yaptıklarına bir ‘mantık hatası’ bilinci verip yapıbozucu McQueen evrenini süslüyor.
Yapıbozuculuğu çarpıcı olma adına kullanırken, hikayesiyle dikkat çekiyor
“12 Years a Slave”, çarpıcı, etkileyici, sinema salonundan ayrılınca bile akıllardan çıkması uzun zaman alan bir kölelik öyküsü olarak anılacak, bu eskimiş meseleye bambaşka bir noktadan bakmasıyla dikkat çekecek. Buna da McQueen’in yapıbozucu bir üslup getirmesi her şeyin tuzu biberi ya da esas püf noktası.
Ama bu potansiyeli daha ileriye götürüp finalde uygulamaması “Utanç”taki ahlakçı tokat kolaycılığınından ardından bir başka eleştirilecek nokta. Yönetmen özelinde “Açlık”ın başyapıt seviyesi hala aransa da, nihayetinde 12 yıllık kölelik süresinin çevresinde konu ve dönemle ilgili önemli ve unutulmayacak bir iş canlanıyor.
FİLMİN NOTU: 7
Künye:
12 Years a Slave
Yönetmen: Steve McQueen
Oyuncular: Chiewetel Eijofor, Michael Fassbender, Benedict Cumberbatch, Brad Pitt, Paul Dano, Lupita Nyong’o
Süre: 133 Dk.
Yapım Yılı: 2013