Oscar adaylarının en iyisi hangisi?
'En İyi Film' adaylarının en iyisi 'Aşk' ('Her')… Kerem Akça yazdı...
Kerem Akça / keremakca@haberturk.com
Evet, 86. Oscar Ödülleri 2 Mart’ta dağıtılacak. O yarışta daha önce söylediğim favoriliklerde, çekişmelerde fazla oynama yok. Ama yeri gelmişken bu yılki dokuz ‘En İyi Film’ adayının kalitesine ve yarışa uygunluğuna da bakış atılması şart. Oscar heykelciği yolunda milliyetçi/liberal politik görüş, irade-azim öyküsü, baskın diyalog, tarihi taban, sevilen ‘yetişkinler’e uygun türler, sahneleri fazlalaştırılmış abartılı (dışa dönük) performans ve saklı melodramatik/insancıl damar, yine genel kriterler olarak öne çıkmış gibi. Özellikle yılın en iyilerinden “Aşk” ile iyilerinden “12 Yıllık Esaret” ve “Para Avcısı”nın başını içeriye sokması ‘sevindirici’ dururken, bunların dışındaki eserlerin ise genelde belli bir seviyeye gelemeden ‘aranan kurallar’ı yerine getirme amacıyla içeriye girmesi gözlerden kaçmıyor.
86. Oscar Ödülleri’ni altı aydır bambaşka konular üzerinden ele aldım. Ama şimdi sıra, hazır tören yaklaşmışken en üst kategoride yarışan filmlerin niteliklerini, eğilimlerini, Oscar kriterlerine uyumlarını ve sinemaya katkılarını değerlendirmeye geldi. Ama 2011’in sordurttuğu ‘Başlangıç mı, Siyah Kuğu mu?’ sorusu, 2012’nin anımsattığı ‘Hayat Ağacı 2011’in başyapıtıydı’ tümcesi veya 2013’ün ‘yılın en iyilerinden Düşler Diyarı aradan sıyrılıyor’ hissiyatı bu sene neye tekabül ediyor? Aslında ‘yılın en iyilerinden Aşk öne çıkarken, 12 Yıllık Esaret ve Para Avcısı da dikkat çekiyor’ gibi bir tanımda söz etmek doğru olur.
İKİ BİLİMKURGU FİLMİNİN EN İYİSİ “AŞK”
Bu noktada filmler arasında gezintiye çıkınca, neyin ne sebeple burada olduğu da daha iyi açığa çıkacaktır. “Aşk” (“Her”, 2013) sanal aşk tabanıyla dikkat çeken, Samantha adıyla hitap edilen işletim sistemi ISO1 ile bir insanın romantik-komediye kayan etkileşimine odaklanıyor. Çok uçmayan ama pespaye de duran bir fütüristik açılımı var. Bunu yaparken ise Joaquin Phoenix’in ana karakterinin Johansson’un sesiyle ‘ilişki’sini, ‘romantizm’ini öne çıkarıyor. ‘Hiperseks’ten ziyade ‘hyper-aşk’a odaklanıyor. Spike Jonze’un ironisi, ince ama itici durabilecek mizah duygusu çok fazla tavan yapmıyor.
Daha ziyade bu alanda içeri adım atma şansını her daim bulunduran bir eser izliyoruz. “Aşk”, sanal gerçeklik romantik-komedisi anlayışıyla da ‘sese aşık olma’ üzerinden yalnızlık, kapitalizm ve teknoloji ile ilgili söyleyeceklerini bir bir sıralıyor. Bilgisayar çağına karamsar bakış, artık dokunmanın bile gerekmediği bir sürece dikkat çekiyor. Akademi üyeleri de buradaki diyalog yazımıyla eğlenmiş, gelişen teknolojik aygıtların arasındaki tek cümlelik esprilere hayran kalmış ve meselenin götürdüğü ‘etkileyici’ finali benimsemiş olmalı. Zira adaylığın en önemli kurallarından biri ‘baskın diyalog’ içermektir çoğu zaman.
YAŞAMDA KALMA MÜCADELESİ VE UZAY BOŞLUĞU SATIYOR
Toplamın ikinci bilimkurgu üyesi “Yerçekimi” (“Gravity”, 2013) de yine olabilecek en şanslı bilimkurgu filmi olarak dikkat çekiyor. 2009’da “Yasak Bölge 9” (“District 9”, 2009) ile “Avatar”ın (2009) bir arada ‘En İyi Film’ dalına sızdığı düşünülünce hiç şaşırtmıyor. Ama esasen çok sevilen ve iki teknik ödüle ulaşan melodramatik “Apollo 13” (1995) kaynağından bir başka ‘uzay boşluğu filmi’ örneği çıkmış gibi. Bu alanın içine yerleştiği üç boyutlu seyirliğin yanı sıra ziyaret ettiği ‘yaşamda kalma filmi’ (‘survival film’) tabanı da tesir etmiş gibi. Zira “127 Saat”ten (“127 Hours”, 2010) “Pi’nin Yaşamı”na (“Life of Pi”, 2012) uzanan bu maceralı türdeki ‘ölümüne mücadele’ler satıyor. Eğer gerçekçiliği fazla terk etmeden teknolojiyi belli bir ölçüde içeri sokan doğal bir bilimkurgu tanımı da varsa tadına doyum olmaz elbette…
Cuarón da o düşünceden ilerliyor. Ryan’ın (Sandra Bullock) ‘irade’ öyküsü sanki kaçınılmaz bir ‘Akademi üyelerine uygun omurga’ olarak orta yerde beliriyor. Filmin dini ve milliyetçi açılımları olduğu da ‘Mesih’ alegorisi üzerinden tartışılanlar arasında. Ama elbette bu ideolojik taban Akademi’de her yıl bir temsilci buluyor.
RODEO KOVBOYUNUN AZİM ÖYKÜSÜ
Bu sene homofobik bir Beyaz Amerikalının, bir rodeo kovboyunun hikayesine odaklanan “Sınırsızlar Kulübü” (“Dallas Buyers Club”, 2013) bu konuda yerini kimseye bırakmamış. AIDS’e yakalandıktan sonra bir şekilde evrim geçiren ve ahlak dersini alan bu ölüm arifesindeki karakter, adeta ‘süper kahraman’ gibi bir dönüşüme imza atarak dikkat çekiyor. Bir anlamda da ‘yapma kovboy’ olmasıyla bir tarihi sorumluluk üstleniyor. Western sevilen bir tür olduğundan, buradaki 1980’lerde çıkan, eşcinsellerin dışlandığı bir dönemi resmeden periyod portresi de o yöne kayıyor. Ama seks ile içli dışlı karakterin yaşadıkları, hiçbir yöne kaymadan tamı tamına muhafazakar Amerikan toplumunun istediği gibi konumlanıyor.
Vallée’nin filminin Akademi’ye uygun olması da şaşırtmıyor. Zira bütün kıstasları barındırıyor. Hem tarihin bir dönemine ışık tutuyor, hem abartılı, fiziksel dönüşüme dayalı oyunculukları öne çıkarıyor, hem irade-azim mücadelesinin üzerine gidiyor. Bunları birleştirip muhafazakarlık aşılayınca ‘son liste’ye ulaşmak kolaylaşıyor.
“12 YILLIK ESARET”TE ANA KISTASLARIN TAMAMI VAR
Bu sene de zaten bu konuda en önemli tehdit, ABD’nin geçmişine ayna tutan “12 Yıllık Esaret”ten (“12 Years a Slave”, 2013) geldi. Zorla alıkonulan medeni Afro-Amerikalı kemancı-marangoz Solomon Northup’a uygulanan zulmü gözler önüne seren film, bu tanımlardan hepsine uyuyor. Tek fark filmin “Sınırsızlar Kulübü”ne göre üzerine ‘yenilikçi bir reji’yi eklemesi. Zira artık ‘yama’ gibi duran abartılı oyunculukları, irade-azim öyküsünü de, tarihi damarı da bunun doldurması isteniyor. Ödül alan filmlere bakılırsa bu durum gözlerden kaçmayacaktır. Tom Hooper, Michel Hazanavicius gibi formatla veya mercekle oynayan isimler örneklendirilebilir.
Bu sene de sanki Steve McQueen’in kölelik öyküsünün temelindeki ‘ağlatma’ düşüncesinin ötesinde böyle bir işlevi var. Doğal ışıktan bolca beslenirken, ana karakteri yer yer kaybeden, kaybetmese bile kadrajın köşesine sıkıştıran, dinginlikten ve işkencelerden bizi soyutlayan bir yaklaşım var. Adeta Antonioni ile Polanski’nin stüdyolarda yaptıkları, ‘yapıbozucu’ ve ‘zorlayıcı’ bir görsel yapıda canlanıyor. Elbette tarihi damar, filmlerin çoğunluğunda merkezi bir görev üstlenirken, azim hikayesiyle gözyaşlarına boğup, ölümüne mücadele sonucunda ‘ölü’ çıkarmamak da esaslı arayışa dönüşmüş gibi.
GERÇEK HİKAYE, ÖLÜMÜNE MÜCADELE VE AĞLATMA ŞARTLARI
“Nebraska”, bir gerçek hikaye olmasa da 70 yaş üzerindeki karakterine geçecek bir engel veriyor. Woody Grant (Dern), kazandığı bir milyon dolarlık ikramiyeyi almak için oğluyla yola koyuluyor. Eski kasabasına vardığında yaşadığı şok bir tarafa, son sahnede geçmişle kurduğu bağa karşı çıkarak gösterdiği irade ve geçtiği engel ile gözlerin yaşlanmasını sağlıyor. Payne’in “Schmidt Hakkında”dan (“About Schmidt”, 2002) bu yana filmlerinde ‘insani duygular’ı öne çıkarmaya gayret edip, orta yaş üzeri karakterleri ele alma arzusu burada da devam ediyor. Temelde korunan mizah anlayışının ve özü Jarmusch’a uzanan yönetmenliğin çekirdekte kalması rahatsız etmiyor. Özdeşleşilen karakter ve güldürürken düşündüren dramatik yapının çekiciliği öne çıkıyor.
Zaten Akademi üyelerinin çoğunluğunun yaş ortalaması yüksek olduğundan 40 yaş altı insanların hikayeleri fazla önemsenmez. “Philomena” da benzer bir durumda. 50’ler İrlanda’sında oğlunu zorla kiliseye teslim etmek durumunda kalan düşmüş bir kadının günümüzde yaşadıklarını ele alıyor. Gazeteci Martin Sixsmith ile Philomena Lee’nin geçmişi keşfe çıkması ise ‘BBC Films’ duyarlılığı ile sarılıyor. Katolik Kilisesi eleştirisiyle depolanan eser, Philomena’nın kızının katkısıyla yürekleri dağlayan bir seyre dönüşüyor. Aynen “Sınırsızlar Kulübü”, “12 Yıllık Esaret”, “Yerçekimi” ve “Nebraska” gibi…
“KAPTAN PHILLIPS”, İSTENEN SİYASİ GÖRÜŞÜN TEMSİLCİSİ
Bunların ortak paydası sanki düşündürürken ağlatmak. Elbette Alexander Payne’in rejisiyle ‘deadpan komedi’ye alan açmaktan gocunmayan, siyah-beyaz bir dönemsel rötuşu uygun bulan retro damarını da unutmamak lazım. Ama genelde böylesi tabanlar satıyor. Bunlara “Kaptan Phillips”in (“Captain Phillips”, 2013) liberal/milliyetçi politika olarak dahil olması da, çırpıda zihnimizde “Ölümcül Tuzak” (“The Hurt Locker”, 2009) ve “Operasyon: Argo”yu (“Argo”, 2012) canlandırıyor.
Afrikalılara, ötekilere, göçmenlere, Müslümanlara dostluk çağrısı yapan eserin, ‘istenen politik damar’ şartıyla buralarda olduğu kesin. Greengrass’ın bu arzusu bilindiğinden sekme yaşanmazken, reji açısından el/omuz kamerası gerçekçiliğine yüklenen ve bu konuda sayısı artan yüksek tempolu üretimlerin bir yenisi, ‘cinema vérité’ ambalajıyla canlanıyor. Aynı zamanda ‘siyasi gerilim’in kollarındaki gelişigüzel ve sıradan yolculuk şaşırtmazken, Somalili korsan ile Amerikalı kaptan arasındaki dostluk “Can Dostum”un (“Good Will Hunting”, 1997) etkilemedik kişi bırakmayan zoraki etkileşimini akla getiriyor. Obama döneminin ‘ırkçılık karşıtı’ politikalarına bu mevzuyu uyarlama arzusu ise ‘gerçek bir şaşırtmaca’ya dönüşüyor. Zira film, aslında tam bir 11 Eylül sonrası alegorisi olmasıyla seviliyor.
“DÜZENBAZ” VE “PARA AVCISI” NASIL BİR KONUMA SAHİP?
Ya da David O. Russell’ın “Düzenbaz”ında (“American Hustle”, 2013) olduğu gibi tamamen tarihte aydınlatılması gereken bir olaya bakış atmaktan… O. Russell’ın oyuncularla ve diyaloglarla ilişki içindeki sinemasının ciddi tanımı Akademi’yi tatmin ediyor. Onun büyüdüğünü düşünüyorlar. Burada da 70’lerin ABSCAM skandalına bakış atarken polisler ile dolandırıcıları iç içe sokan, retro kokan bir hikaye var. Destansı ve siyasi sıfatlarıyla sarılan dolandırıcılık filmi de son dönemdeki ‘komedi’ ile yaptığı devrimden arınmış durumda. Belki “Belalılar”dan (“The Sting”, 1973) bu yana ilk adaylığını, sevilen numaralar sağlıyor: Politik farkındalık, diyalog baskınlığı, rol kesen oyuncular, derme çatma destansılık.
ABARTILI OYUNCULUK GÖSTERİSİ İÇİN EKSTRA SAHNELER
Böylece karşımıza bütün kıstaslar çıkıyor. 50’ler İrlanda’sına günümüzden bakış, 70’ler ve 80’ler Amerika’sından biyografi ve suç temsilleri, iki gerçekçiye kaykılan bilimkurgu tanımı, bir 19. yüzyıl hikayesi, bir geçmişle ilişkili insani öykü, bir 11 Eylül alegorisi terör/korsan gerilimi derken toplam oluşuyor.
Bu sene son dönemde çok ortalıkta gözükmeyen tarihi-epik ve savaş filminin yine unutulduğu, Irak cephesinden sonra artan siyasi gerilimlerle bağlantılı bir işin araya sızdığı da görülüyor. Elbette gerçek hikayelerin ışığında biyografik filmlerin, dönemsel tasarımların hakimiyeti hissediliyor. Oyunculuk gösterisini öngören ve bu konuda ekstra sahne eklediği düşünülebilecek eserler de hakimiyetini hissettiriyor. Filmlerin beğenilmesi için iyi değil de büyük oynamak, sade bir karakteri değil de fiziksel dönüşüm gerektiren bir tiplemeyi sırtlayıp götürmek birincil kıstas gibi. Rol kesmek fazlaca önemseniyor.
Kerem Akça’ya göre ‘En İyi Film’ dalındaki Oscar adaylarının kalite sıralaması:
1-Aşk (Her)
2-12 Yıllık Esaret (12 Years a Slave)
3-Para Avcısı (The Wolf of Wall Street)
4-Nebraska
5-Philomena
6-Düzenbaz (American Hustle)
7-Kaptan Phillips (Captain Phillips)
8-Sınırsızlar Kulübü (Dallas Buyers Club)
9-Yerçekimi (Gravity)