Sanat 2.3 saniyeden kısa

Peter PLAGENS / HABERTÜRK PAZAR

Bir gün bir sanat fuarında koleksiyoncunun birine eski toprak bir soyut akım sanatçısının yeni keşfedilmiş bir tuvali gösterilip, fiyatının 100 bin doların altında olduğu fısıldanmış. Adam, “Şey, evet sanırım böyle bir tablodan keyif alırdım” demiş satıcıya, “fakir biri olsaydım...” Çağdaş sanat öyle pahalı bir şey haline geldi ki, üzerine düşünmek farz oldu. Şöyle ki; Wembley, Stade de France ya da New Jersey’deki Giants Stadium’da Wynton Marsalis Quartet’in çaldığını düşünün. Ortamda Gotik bir atmosfer yaratmak üzere bol bol beyaz duman, havai fişekler, devasa spotlar, 12 metre uzunluğunda hoparlörler hazır. Eller havada cep telefonu ve çakmak sallayan çığlık çığlığa 50 bin de insan olsun. Caz, böyle gürültülü, şişirilmiş ve gösterişli bir ortamda biraz ilgisiz ve mahcup görünebilir; hatta bundan zarar da görebilir. İşte çağdaş sanatın başına gelen de bu. Bir zamanlar sıcak ve samimi bir kulüpte, duyduklarını gerçekten özümseyen bir dinleyici kitlesine çalan bir trompetçi, piyanist, basçı ve davulcu vardı; şimdi, kitlelere heavy metal çalan bir grubun grotesk taklidine dönüştüler.

Bu durumun kökleri Andy Warhol ve pop-art’ın şaşalı yıllarına kadar gidiyor. O yıllarda sanatçılar için avangart olmanın önkoşulu öfkeli bir romantik veya acı çeken yalnız insan olmak değildi; modern bir dilbaz olmak iş görüyordu. Bir kuşak sonra Julian Schnabel ve David Salle, resmi, bol sıfırlı kârlar elde edilebilecek bir iş haline getirdi. Kısa sürede çağdaş sanatçı olmak, senarist olmak kadar sıradan bir kariyer seçimi haline geldi. Bir akademisyenler ve uzmanlar ordusu reklam metni kıvamında inceleme yazıları, sanat katalogları hazırlamaya başladı. Şaşırtıcı bir şekilde, pek çok ticari sanat eserleri artık en az Van Gogh, Picasso çalışmaları kadar riskli ve çekici bulunuyordu.

BİR ESERE 2.3 SANİYE

Ardından galeri mahalleleri büyüdü, koleksiyonculara Medici prensleri muamelesi yapılmaya başlandı, sanat dergileri Vogue kadar kalınlaştı. Problemse, bu istatistiklerin özündeki boşluktu. Ciddi çağdaş sanatın esas seyircisi, bir yılda müze başına düşen milyonlarla ifade edilebilecek kadar çok değil. Büyük kalabalıklar, deyim yerindeyse Wynton Marsalis’i dinlemeye gelmiyor; o sahnedeki dumanı, havai fişekleri ve o büyük kalabalıkların bir parçası olmanın heyecanını yaşamaya geliyor. Müzelerle ilgili yapılan bir araştırmaya göre bir ziyaretçinin bir sanat eserine ortalama bakma süresi 2.3 saniyeymiş. Şimdi bu süre daha ne kadar kısalmış olabilir ki; bir göz kırpma kadar mı?

SOSYETE KENDİNİ SANATA VERDİ

Çağdaş sanat ürünleri satan ticari galeriler büyüdü, büyüdü ve hangarlara taşındı. Büyük bienal sergileri bugün artık sadece Venedik, Paris, Berlin ve New York’taki Whitney Müzesi gibi yerlerde değil; Makao, Sidney ve Güney Kore’nin Kwangju şehri gibi yerlerde de düzenleniyor. Her bir bienalde kilise pikniğine benzer yeni bir Aida prodüksiyonu ortaya çıkıyor. En kibar eser satıcısının bile ikinci el araba satıcısı gibi göründüğü ve en zengin koleksiyoncunun yaz indirimindeki bir alışveriş merkezine saldıran müdavimler gibi davrandığı, her şeyin bir arada satıldığı alışveriş karnavallarına benzeyen “sanat fuarları”nın sayısı çılgınca artıyor. Art Basel Miami jet sosyetenin o kadar ilgisini çekti ki, uydu fuarlar konteynırlarda mağaza açmaya başladı. Bir yandan da dünyanın en muhteşem ve parlak mimarları tarafından tasarlanan göz kamaştırıcı, pırıltılı yeni çağdaş sanat müzeleri, şimdiye dek kendi halinde yaşayıp giden İspanya’nın Bilbao kentinden başlayıp sağda solda mantar gibi üredi. Hatta koleksiyoncular bile müzeciliğe el attı. Londra’dan Charles Saatchi ve Miami’den Donald ve Mera Rubell, devasa boyutlarda ve artık müzeden başka bir yere sığamayacak çağdaş sanat koleksiyonlarını sergilemek için kendi müzelerini açtı. Hâlâ hayatta olan ve açık arttırmaya çıkardıkları tek bir eser sayesinde milyon dolarlara hükmeden çağdaş sanatçı sayısı (orta yaşlarında olduklarını söylemeye bile gerek yok) 100’e yaklaştı.

Küresel ekonomik kriz eserlere talebi, fiyatları, dolayısıyla çağdaş sanatın fiyakasını biraz bozdu. Ama uzun vadede trend hâlâ aynı. Yine de içinde bulunduğumuz uzatmalı ekonomik sarsıntının çağdaş sanat dünyasının aklını başına getireceğini düşünmek hoş olabilir. Aşırı pohpohlanan vasat müze sergilerinin sayısı biraz azalabilir. Bu epey idealist bir umut, fakat açgözlülük ve şatafat yerine idealizm her zaman en iyi sanatın ardındaki güç oldu. Böylece sanat dünyası sakinleri de birazcık daha hoş insanlar haline gelebilir; Wynton Marsalis gibi...