Türkiye, son yıllarda yasa dışı yollarla yurt dışına kaçırılan kültürel mirasını geri kazanma konusunda küresel bir ekol haline geldi.
Türkiye'nin; hukuki kararlılığı, bilimsel kanıtları ve proaktif diplomasisiyle yürütülen süreç, dünya çapındaki dev müzelerin ve koleksiyonerlerin 'Dokunulmazlık' zırhını delerek uluslararası hukukta yeni bir standart belirledi.
ABD'de ele geçirilerek Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın yürüttüğü çalışmalar sonucunda mahkeme kararıyla Türkiye'ye iade edilen Anadolu kökenli 12 tarihi eser, geçtimiz aylarda Antalya Arkeoloji Müzesi'nde sergiye sunuldu. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, bu konuda şunları söyledi: Son 5 yıldır ikili protokoller yapıyoruz. Bu protokoller sonucunda yıllarca sürecek hukuk mücadelesini aylar içinde sonuçlandırmayı sağlıyoruz. DEDEKTİF TİTİZLİĞİYLE TAKİP EDİLİYOR
Bu başarının mutfağında, Kültür ve Turizm Bakanlığı bulunuyor. Bakanlık bünyesinde 2020'de kurulan, başkanlığını; Arkeolog Zeynep Boz'un yaptığı Kaçakçılıkla Mücadele Daire Başkanlığı, bir dedektif gibi çalışıyor.
İtalya’dan Roma dönemi mezar steli, Türkiye’ye iade edildi. M.S 2'nci yüzyılın ortalarına tarihlenen stelin yapılan araştırmalar sonucu Zeugma kökenli olduğu ortaya çıkarıldı. Eser Türkiye’ye getirildikten sonra Zeugma Müzesi’nde sergileniyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kaçakçılıkla Mücadele Daire Başkanlığı'na bağlı uzmanlar; dünya çapındaki müzayede evlerinin satış kataloglarını ve müze envanterlerini anlık olarak takip ediyor. Şüpheli bir eser tespit edildiğinde, bilimsel verilerle desteklenen hukuki süreç, vakit kaybetmeksizin başlatılıyor.
ABD’den iadesi sağlanan bronz kılıcın, MÖ 2000’in sonuna tarihlendiği tespit edildi. 60 cm uzunluğunda ve 7,5 cm genişliğindeki kılıç, Türkiye’ye getirildikten sonra Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde koruma altına alındı. Zeynep Boz, Habertürk'ten Mehmet Çalışkan'a verdiği röportajda tarihi eser iadesi konusunda çarpıcı açıklamalarda bulundu.
SEMBOL HALİNE GELDİ
2017 sonrasında yükselen ivme, Kaçakçılıkla Mücadele Daire Başkanlığı'nın kurulmasıyla daha da arttı. Yapılan çalışmalar neticesinde sağlanan iadeler, tarihi eserlerimizin doğdukları topraklara dönmesiyle birlikte küresel bir etik zafer niteliği taşıyor.
ABD’nin iade ettiği Yorgun Herakles heykelinin üst yarısının, Antalya Müzesi’ndeki alt yarısıyla birleştirilmesi, etik zaferin küresel çaptaki bir sembolü oldu.
Yorgun Herakles Heykeli Bowling Green Devlet Üniversitesi’nden getirilen Zeugma Mozaikleri'nin eksik parçaları da Türkiye’nin haklı davasındaki kararlılığını tüm dünyaya bir kez daha gösterdi.
Zeugma Mozaikleri Türk arkeologlar; kaçak kazı izlerinden, mineral yapısına kadar en küçük detayları inceleyerek, eserlerin Anadolu kökenli olduğunu tartışmaya kapalı bir biçimde ispatlıyor. Bu bilimsel dosya stratejisi, karşı tarafa itiraz alanı bırakmayan bir hukuki zemin oluşturuyor.
"SATIN ALINAN ESER MEŞRUDUR" DÖNEMİ KAPANDI
Türkiye'nin tavizsiz tutumu, Batılı büyük müzelerin yıllardır sığındığı 'Satın alınan eser meşrudur' anlayışını temelinden sarstı. Bugün dünyanın en prestijli müze küratörleri bile koleksiyonlarına yeni bir parça eklemeden önce şu soruyu sormak zorunda kalıyor; "Bu eser Türkiye’den mi kaçırıldı?"
Yurda döndürülen eserlerden biri olan Mustafa Dede'ye ait Kur'an-ı Kerim oldu. 2017'de İngiltere'de satışa çıkarılan Kur'an-ı Kerim, yasa dışı yollarla ülkeden kaçırıldığı tespit edilerek Türkiye'ye geri getirildi. Sultan II. Abdülhamit’in koleksiyonunda yer alan bu eser, İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde bulunuyor. Türkiye’nin UNESCO nezdindeki girişimleri de eser iadelerinin bir 'Bağış' veya 'Lütuf' değil; hukuki bir zorunluluk ve asli bir kültürel hak olduğunu tüm dünyanın hafızasına kazımaya devam ediyor.
2025'te ABD'den iadesi sağlanan eserlerden biri de zırhlı imparator heykeli oldu. TÜRKİYE MODELİ UYGULADILAR
Nijerya'nın 'Benin Bronzları', Yunanistan'ın ise 'Elgin Mermerleri' için yürüttüğü diplomatik çabalarda Türkiye modeli uygulandı. 119 parçalık Benin Bronzları, geçtiğimiz aylarda Hollanda'dan Nijerya'ya iade edildi.
Londra'daki British Museum'da sergilenen Elgin Mermerleri'nin iadesi için görüşmeler sürerken, Yunanistan, Türkiye'ye iade edilen tarihi eserleri örnek gösteriyor.
♦ Benin Bronzları... Günümüzde Nijerya'nın Edo Eyaleti'nde bulunan Benin Krallığı'nın kraliyet sarayını süsleyen metal levha ve heykelden oluşan grup.
Benin Bronzları ♦ Elgin Mermerleri (Parthenon Heykelleri)... Atina Akropolü'nün bir parçası olan, günümüzde Londra'da British Museum'da sergilenen Antik Yunan mermer heykelleri, yazıtları ve mimari unsurların tümü.
Elgin Mermerleri (Parthenon Heykelleri) Türkiye'nin, doğru ve etkin diplomasi adımları sonucu Avrupa’nın en uç noktalarından ABD’ye kadar uzanan geniş bir coğrafyadan, Anadolu’ya adeta eser iadesi yağmaya devam ediyor. Güncel veriler, Türkiye’nin kültürel mirasına sahip çıkma konusundaki kararlılığını ve bu alanda küresel bir lider haline geldiğini açıkça ortaya koyuyor.
Öyle ki son 8 yıl, iadeler açısından 'Altın Çağ' olarak nitelendiriliyor.
Özellikle 2024 ve 2025'te sadece tekil eserler değil, binlerce parçadan oluşan sikke koleksiyonları ve devasa imparator heykelleri iade alındı.
46 yılda iade edilen eserlerin, % 34'üne tekabül eden 9.134'ünün son 8 yılda doğdukları topraklara döndürülmesi, Türkiye'nin tarihi hazinelerin iadesi konusunda son yıllardaki azmini gözler önüne seriyor.
Birleşik Krallık’taki müzayede evlerinde yapılan incelemelerde, Adana Seyhan Ulu Camii’nden çalındığı belirlenen 16’ncı yüzyıla ait toplam 4 İznik çinisi tespit edildi. Bulunulan girişimler sonucunda bu eserler, 2025'te Türkiye’ye iade edildi. Burdur’dan kaçırılan, aralarında; Marcus Aurelius ve Septimius Severus heykellerinin de olduğu dünya müzelerine dağılan bronz eserlerin ülkemize dönüşü, iade stratejisinin en büyük başarılarından biri olarak kayıtlara geçti.
Roma İmparator Marcus Aurelius'un heykeli
PEŞİNE DÜŞÜLEN ÇOK ÖZEL BİR ESER
II. SELİM TÜRBESİ'NİN ÇİNİLERİ
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın peşine düştüğü en kritik eserlerden biri olan II. Selim Türbesi çinileri, sadece bir kaçakçılık hikâyesi değil, dünya sanat tarihine geçmiş bir restorasyon dolandırıcılığı olarak kabul ediliyor. Dolandırıcılık faaliyeti şöyle gerçekleşti; 1880’li yıllarda Ayasofya haziresinde yer alan II. Selim Türbesi’nin restorasyonu için görevlendirilen Fransız diş hekimi ve amatör koleksiyoncu Albert Sorlin-Dorigny, tamir bahanesiyle giriş kapısındaki paha biçilemez çini panoları yerinden söktü. Dorigny, orijinal çinileri gizlice Fransa’ya kaçırırken, yerlerine Fransa’daki Sevres Porselen Fabrikası’nda imal ettirdiği kopyaları yerleştirdi. Bugün türbe kapısındaki replikaların arkasında yer alan fabrika mühürleri, bu tarihi hırsızlığın somut ve inkar edilemez birer belgesi olarak duruyor. Orijinal çini panolar, günümüzde Paris’teki Louvre Müzesi'nin İslam Sanatları bölümünde sergileniyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı, çini panoların Türkiye'ye ait olduğunu en somut delillerle sundu. Louvre Müzesi'nin yönetiminin "İyi niyetle satın aldık" savunmasına karşın, Kültür ve Turizm Bakanlığı, çini panoların ait olduğu topraklara dönmesi için kayıtsız - şartsız iade talebini masada tutmaya devam ederek kültürel mirasın korunması konusundaki kararlılığını sürdürüyor.
Bugüne kadar en çok tarihi eserimizi, Almanya'dan iade aldık.
• Almanya... 8.653
• İngiltere... 3.712
• Hırvatistan... 3.088
• Sırbistan... 1.865
• ABD... 1.328
ZEYNEP BOZ KİMDİR?
Ankara Üniversitesi Tarih Öncesi Arkeolojisi Bölümü'nden mezun olduktan sonra mesleki kariyerine 2007'de Kültür ve Turizm Bakanlığı’nda uzman yardımcısı olarak başladı. 2010'da; '1995 UNIDROIT Sözleşmesi ve İkili Anlaşmalar' başlıklı teziyle uzman ünvanı almaya hak kazandı. 2014'te 1970 UNESCO Sözleşmesi Sekreterliği'nde çalışmalarına devam etmek için davet edildi. 2015'te Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 2199 sayılı kararının 15 - 17'nci paragraflarının uygulanmasına yönelik olarak UNESCO'nun BM Güvenlik Konseyi nezdinde temas kişisi olarak atandı. 2017 başlarında Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndaki görevine döndü.
Profesyonel sorumlulukları, UNESCO 1970 sözleşmesinin uygulanmasını, eğitim ve bilinçlendirme programları organize edilmesini, ulusal ve uluslararası düzeyde kültür varlığı kaçakçılığı ile mücadelede Türkiye’nin politikalarına katkıda bulunmayı ve iade konularını yürütmeyi kapsamaktadır. Bugüne kadar kültür varlığı kaçakçılığıyla mücadele alanında bakanlıkça verilen üç takdir belgesi ve çeşitli yerlerden birçok başarı belgesi aldı. Londra Sanat ve Hukuk Enstitüsü'nden sanat, hukuk ve etik diploması bulunuyor.
