OVP’de işsizlik maaşında değişiklik sinyali

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz tarafından pazar günü açıklanan Orta Vadeli Programa (OVP) göre, 2027 – 2029 yıllarını kapsayan dönemde işgücüne katılım oranında öngörülen artışla beraber istihdamın yıllık ortalama 711 bin kişi artması bekleniyor. Hedefe ulaşılması halinde istihdam üç yılda toplam 2,1 milyon kişi artacak. Bu yıl yüzde 8,1 olarak beklenen işsizlik oranının da 2029 yılında yüzde 7,6’ya gerilemesi öngörüldü.

SORULARINIZ İÇİN: akivanc@haberturk.com

Son beş yılın verilerine bakıldığında istihdam hedefinin ulaşılamaz olmadığı görülüyor. Türkiye İstatistik Kurumunun (TÜİK) yıllık işgücü istatistiklerine göre, 2020 yılında 26 milyon 695 bin olan istihdam, 2021 yılında 28 milyon 797 bin, 2022’de 30 milyon 752 bin, 2023’te 31 milyon 632 bin, 2024’te 32 milyon 620 bin, 2025 yılında ise 32 milyon 566 bin kişi oldu. Söz konusu 5 yıllık dönemde istihdamdaki toplam artış 5 milyon 871 bin olarak gerçekleşti. Yıllık istihdam artışı ortalama 1 milyon 174 bin kişi oldu.

İstihdamın COVID – 19 dolayısıyla 2020 yılında daraldığını dikkate alırsak, 2020 yılı dışlandığında da 2021 - 2025 dönemindeki toplam istihdam artışı 3 milyon 769 bin, yıllık ortalama istihdam artışı da 942 bin olarak gerçekleşti.

Söz konusu 5 yıllık dönemde istihdam artışının bir kısmı işgücüne katılım oranındaki artıştan kaynaklandı. 2020 yılında yüzde 49,1 olan işgücüne katılım oranı 2021’de yüzde 51,4, 2022’de yüzde 53,1, 2023’te yüzde 53,3, 2024 yılında yüzde 54,2’ye yükseldikten sonra 2025 yılında yüzde 53,5’e geriledi.

Önceki OVP’lerde ve yıllık programlarda yer verilen istihdama yönelik bazı tedbirlerin bu OVP’de de tekrarlandığı görüldü. Programda, dönüşen işgücü piyasası dinamikleri doğrultusunda yeni nesil çalışma modellerinin, sektörel ihtiyaçlar ve beceri uyumsuzlukları dikkate alınarak güvenceli esnekliği artıran ve atıl işgücünün azaltılmasını hedefleyen bütüncül politikaların hayata geçirileceği belirtildi.

İŞSİZLİK MAAŞINA ESNEK ÇALIŞMA AYARI

OVP’de, önceki programlarda olmayan yeni bir tedbire de yer verildi. İşgücü piyasasında güvenceli esnekliği ve erişimi artırmak amacıyla İşsizlik Sigortası Fonu kaynaklı pasif işgücü programlarının yararlanma koşullarının kolaylaştırılmasının sağlanacağı kaydedildi. Pasif işgücü programlarının başında işsizlik ödeneği geliyor. Diğer bir yaygın program ise kısa çalışma ödeneği.

Yürürlükteki kanuna göre, işsizlik ödeneği alabilmek için işçinin hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olması gerekir. Bu koşulu yerine getirenlerden son 3 yıl içinde 600 gün sigortalı çalışanlara 180 gün (6 ay), 90 gün sigortalı çalışanlara 240 gün (8 ay), 1080 gün sigortalı çalışanlara da 300 gün (10 ay) işsizlik maaşı ödeniyor.

DÜNYADA İŞSİZLİK MAAŞINA HAK KAZANMAK İÇİN DAHA AZ ÇALIŞMA ŞARTI ARANIYOR

Esnek çalışma yapan işçilerin işsizlik ödeneğine hak kazanması, mevcut kanuna göre oldukça zor. Dünya örneklerine baktığımızda, işsiz kalmadan önce Türkiye’den daha az süre çalışan işçilerin işsizlik maaşı alabildiği görülüyor.

Örneğin, Avusturya’da işsiz kalmadan önceki 2 yıllık süre içinde 1 yıl çalışan işçi 9 ay işsizlik ödeneği alabiliyor.

Belçika’da süre sınırı olmadan işsizlik ödeneği alabilmek için işsiz kalmadan önceki 27 ayda 468 gün çalışmak yeterli.

Kanada’da son 1 yılda 595 saat çalışan işçi 11 ay işsizlik ödeneği alabiliyor. Türkiye’de günlük 7,5 saat çalışma süresi olduğunu dikkate alırsak, son bir yılda iki ay sigortalı çalışan Kanadalı işçi, işsiz kaldığında 11 ay işsizlik ödeneği alabiliyor.

Çekya’da 5 ay işsizlik ödeneği alabilmek için son 3 yılda 12 ay çalışmak gerekiyor.

Danimarka’da son 3 yılda 52 hafta çalışan işçi 24 ay işsizlik ödeneği alabiliyor.

Estonya’da son 3 yılda 12 ay çalışan işçiye 12 ay işsizlik ödeneği veriliyor.

Finlandiya’da 23 aylık işsizlik ödeneğinden yararlanabilmek için işçinin son 28 ayda 34 hafta çalışması gerekiyor.

Fransa’da son 28 ayda 4 ay çalışan işçi, işsiz kaldığında 24 aya kadar işsizlik ödeneği alıyor.

Almanya’da son 2 yılda 12 ay çalışan işçiye 12 ay işsizlik ödeneği veriliyor.

Yunanistan’da ise son 2 yılda 200 gün çalışan işçi, işsiz kaldığında 12 ay işsizlik ödeneği alabiliyor.

Örnek verdiğimiz ülkelerin çoğunda, işsizlik ödeneği süresi dolan işçi hala işsiz ise sosyal yardımlar ile desteklenmeye devam ediliyor.

İŞTEN ÇIKIŞ KODU İŞVERENİN KEYFİNE BIRAKILMAMALI

Türkiye, görüldüğü gibi diğer ülkelere göre işsizlik maaşına erişim koşullarının oldukça zor olduğu bir ülke. Tam zamanlı çalışan işçiler bile koşulları sağlayamadıkları için işsizlik maaşı almakta zorlanıyorlar.

İşsizlik maaşına erişmek sıraladığımız bu koşullar ile de sınırlı değil. Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) işçinin işsizlik maaşına hak kazanıp kazanmadığına, işverenin Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) bildirdiği işten çıkış koduna bakarak karar veriyor. İşsizlik maaşına hak kazanacak şekilde işten ayrılan işçi aynı zamanda kıdem tazminatı alma hakkına da sahip oluyor.

İşveren işçiye kıdem tazminatı ödememek için işten çıkış kodunu kasıtlı olarak işçi kendi isteğiyle işten ayrılmış veya işveren tarafından haklı şekilde işten çıkartılmış gibi bildirebiliyor. Bu durumda işçi son 3 yılda 1080 gün kesintisiz çalışmış olsa bile işsizlik maaşı alamıyor. Yıllar süren davayı kazanan işçi ödenek alma hakkına sahip bulunuyor. Ancak, ödenekler işten ayrıldığı tarihteki ücret üzerinden verildiğinden, davayı kazanan işçiler işsizlik ödeneğinin peşine düşmüyor.

Nitekim, işsizlik fonundan ilk ödemenin yapıldığı 2002 yılı mart ayından 31 Temmuz 2026 tarihine kadar olan dönemde işsizlik ödeneğine 23.667.740 kişi başvurdu. Bunlardan sadece 12.604.054 kişi ödenek alabildi.

İşsizlik ödeneği koşullarında esnek çalışmaya bağlı düzenleme yapılırken, işverenin işten çıkış kodunu keyfi olarak belirlemesi halinde yaptırım uygulanmasına ilişkin düzenlemelerin de yapılması gerekir.