İran ekonomisi savaş ve ambargo kıskacında

İngilizce, Arapça ve Farsça yayımlanan uluslararası raporlar ile enerji piyasası verileri, İran’ın ekonomik sisteminde yalnızca geçici bir daralma değil, çok katmanlı ve yapısal bir çözülme yaşandığını ortaya koyuyor.

Uluslararası enerji takip kuruluşlarının verilerine göre, savaş öncesinde günlük yaklaşık 1,6–1,8 milyon varil seviyesinde olan deniz yoluyla petrol ihracatı, ambargo sonrası 400 bin varilin altına düştü. Bu düşüş, İran’ın petrol gelirlerinde yaklaşık yüzde 75’lik bir kayıp anlamına geliyor. Söz konusu daralma, yalnızca ihracat hacminde değil, ülkenin döviz gelirlerinde ve bütçe dengelerinde de ciddi kırılmalar yarattı.

PETROL İHRACATI DURMA NOKTASINA GELDİ

Savaş öncesinde İran, günlük yaklaşık 3,2 milyon varil petrol üretimi gerçekleştiriyor ve bunun 1,8 milyon varilden fazlasını ihraç edebiliyordu. Bu ihracatın önemli bir kısmı, Çin’deki bağımsız rafineriler ve “gölge tanker” olarak adlandırılan alternatif taşımacılık ağları üzerinden gerçekleştiriliyordu.

Ancak ABD öncülüğünde başlatılan deniz ambargosu, bu sistemin büyük ölçüde çökmesine neden oldu. Uydu verilerine dayanan analizler, İran’ın ana ihracat terminali olan Hark Adası’nda depolama kapasitesinin dolma noktasına ulaştığını ortaya koyuyor. Bu durum, İran’ı 2018 yaptırımlarından bu yana ilk kez petrol üretimini erken ve zorunlu şekilde azaltmaya itti.

İran’ın iç rafineri kapasitesi günlük yaklaşık 2,6 milyon varil seviyesinde kalırken, üretim ile işleme kapasitesi arasındaki fark günlük yaklaşık 600 bin varil fazla petrolün depolanamamasına yol açıyor. Bu da üretim kısıntısını kaçınılmaz hale getiriyor.

TANKERLERDE BEKLEYEN PETROL: MALİYET ARTIYOR

Uluslararası raporlara göre İran, yaklaşık 160–170 milyon varil petrolü dünya genelinde tankerlerde depolamış durumda. Bu “yüzen stoklar” teorik olarak bir rezerv işlevi görse de pratikte yüksek maliyetler yaratıyor.

Sigorta primlerindeki artış, liman erişim kısıtlamaları ve tanker kiralama ücretleri, İran’ın zaten daralan gelirlerini daha da aşağı çekiyor. Özellikle Londra merkezli sigorta piyasalarında İran bağlantılı taşımacılığa yönelik risk primlerinin keskin şekilde yükseldiği belirtiliyor.

“GÖLGE TİCARET” AĞLARI DAĞILDI

Savaş öncesinde İran’ın en önemli avantajlarından biri, yaptırımları aşmak için geliştirdiği esnek ticaret mekanizmalarıydı. Çin’deki küçük rafineriler, İran petrolünü indirimli fiyatlarla satın alırken; “gölge tanker” filosu bu sevkiyatı gizli şekilde gerçekleştiriyordu.

Ancak ABD’nin yeni ambargo modeli, bu ağları hedef alacak şekilde tasarlandı. Arap ve Batılı kaynaklara göre, uydu izleme sistemleri, üçüncü ülkelere yapılan diplomatik baskılar ve sigorta kısıtlamaları, bu ticaret modelini büyük ölçüde işlevsiz hale getirdi.

Malezya, Singapur ve Güney Çin Denizi çevresindeki transfer noktalarının ciddi şekilde daraldığı, İran petrolünün yeniden etiketlenerek satılmasının zorlaştığı ifade ediliyor.

KARA YOLLARI ALTERNATİF OLAMIYOR

İran, deniz ambargosunun ardından kara hatlarını devreye sokmaya çalışsa da bu güzergahlar kapasite ve siyasi sınırlamalar nedeniyle yetersiz kalıyor.

Gure-Cask Boru Hattı, Hürmüz Boğazı’nı bypass etmek amacıyla inşa edilmesine rağmen, 2026 itibarıyla ihracatın yalnızca yüzde 4–5’ini taşıyabiliyor. Cask terminalinin tam kapasiteye ulaşamaması, bu hattın etkinliğini sınırlıyor.

Türkiye üzerinden yürütülen enerji ticareti, özellikle doğal gaz alanında devam ediyor. Ancak Türkiye’nin NATO ile ilişkileri ve yaptırım dengeleri, bu hattın genişlemesini zorlaştırıyor.

Pakistan’da ise taşımacılık büyük ölçüde kaçakçılık ağları üzerinden yürütülüyor. Belucistan bölgesinde milyonlarca kişinin geçimini bu ticaretten sağladığı belirtilirken, resmi projeler yaptırımlar nedeniyle askıya alınmış durumda.

Irak üzerinden yapılan dolaylı satışlar ise sınırlı bir gelir sağlıyor. ABD kaynaklarına göre, İran petrolü bazı durumlarda Irak petrolüyle karıştırılarak piyasaya sunuluyor. Ancak bu yöntemin yıllık yaklaşık 1 milyar dolar seviyesinde sınırlı bir katkı sunduğu ifade ediliyor.

TÜMEN TARİHİ DEĞER KAYBI YAŞIYOR

Ekonomik krizin en somut göstergelerinden biri ise İran para birimi Tümen’de yaşanan sert değer kaybı oldu. Serbest piyasada dolar kuru 190 bin Tümen seviyesine yükselirken, bir yıl önce bu rakam yaklaşık 81 bin seviyesindeydi.

Özellikle Nisan 2026’da yaşanan hızlı yükseliş, piyasalarda güven kaybını derinleştirdi. Farsça ekonomik analizler, kısa sürede yaşanan bu değer kaybının kontrol mekanizmalarının zayıfladığını gösterdiğini belirtiyor.

Uluslararası Para Fonu’na göre İran ekonomisinin 2026 yılında yüzde 6,1 küçülmesi ve enflasyonun yüzde 68,9’a ulaşması bekleniyor. Ancak bağımsız analizler, gerçek enflasyon oranının daha yüksek olabileceğine işaret ediyor.

BÜTÇEDE TARİHİ KIRILMA

İran hükümeti, petrol gelirlerindeki sert düşüş nedeniyle bütçe yapısını köklü şekilde değiştirmek zorunda kaldı. 2026-2027 bütçesinde petrol gelirlerinin payı yüzde 5’e geriledi. Bu oran, modern İran tarihinde en düşük seviyelerden biri olarak kaydedildi.

Bütçe açığını kapatmak amacıyla vergiler yaklaşık yüzde 60 oranında artırıldı, sübvansiyonlar azaltıldı ve para arzı genişletildi. Ancak bu adımların enflasyonu daha da artırdığı ve alım gücünü düşürdüğü belirtiliyor.

PETROL DIŞI SEKTÖRLER SINIRLI DESTEK SAĞLIYOR

İran ekonomisi, petrol gelirlerindeki kaybı telafi etmek için petrol dışı sektörlere yönelse de bu alanların kapasitesi sınırlı kalıyor.

Petrokimya sektörü, petrol dışı gelirlerin yaklaşık yarısını oluşturuyor. Ancak lojistik sorunlar ve ihracat kısıtlamaları bu sektörün büyümesini engelliyor.

Tarım sektörü, özellikle safran, fıstık ve kuru meyve ihracatıyla döviz kazandırmaya devam ediyor. İran’ın küresel safran pazarındaki payı yüzde 90 seviyesinde bulunuyor.

Çelik ve çimento üretimi ise Irak ve Afganistan pazarına yönelik ihracatla sınırlı bir katkı sağlıyor.

Askeri ihracatın ekonomik katkısı sınırlı kalırken, daha çok jeopolitik etkiler üzerinden değerlendiriliyor.

SAVAŞIN MALİYETİ EKONOMİYİ ZORLUYOR

İran hükümetine yakın kaynaklar, savaşın toplam maliyetinin yaklaşık 270 milyar dolar seviyesine ulaştığını belirtiyor. Bu rakam, ülkenin yıllık Gayri Safi Yurtiçi Hasılası’nın yüzde 60’ından fazlasına karşılık geliyor.

Uluslararası analizlerde bu durum, “sürdürülemez savaş ekonomisi” olarak değerlendiriliyor. İran’ın aynı anda hem gelir kaybı yaşadığı hem de yüksek maliyetli bir çatışmayı finanse etmek zorunda kaldığı ifade ediliyor.

EKONOMİK KRİZ DERİNLEŞİYOR

Genel tabloya bakıldığında, İran ekonomisinin karşı karşıya olduğu kriz yalnızca yaptırımlardan kaynaklanmıyor. Savaş koşulları, küresel finans sisteminden izolasyon, lojistik kısıtlar ve enerji ihracatındaki daralma, krizi çok boyutlu hale getiriyor.

Petrol ihracatındaki sert düşüş, para birimindeki değer kaybı ve yüksek enflasyon, halkın yaşam koşullarını giderek zorlaştırıyor. Kara ticareti ve petrol dışı gelirler belirli ölçüde destek sağlasa da, geçmişte ekonominin temelini oluşturan petrol gelirlerinin yerini dolduramıyor.

Uluslararası raporlar, mevcut koşulların devam etmesi halinde İran ekonomisinde daralmanın daha da derinleşebileceğine ve kriz dinamiklerinin uzun vadeye yayılabileceğine işaret ediyor.