ABD-İran Savaşı'nda iki haftalık ateşkesin şifreleri
ABD ile arasında savaşın 40'ıncı gününde varılan ateşkes ve Hürmüz Boğazı'nın geçici olarak açılmasıyla birlikte başlayan sürecin, şüphesiz ki çok önemli etkileri ve sonuçları olacaktır. Ancak iki hafta sonra savaşın tekrar alevlenmemesi ve kalıcı barışın tesis edilmesi için yapılması gerekenler var. Bülent Aydemir'in haberi...
İşte 10 maddede ABD-İran arasında varılan ateşkesin şifreleri ve bu sürenin sonunda yaşanacaklar:
1) Nefes alma ve yeniden pozisyon alma süresi
Ateşkes çoğu zaman tarafların kayıplarını telafi ettiği, lojistik hatlarını onardığı ve askeri yeniden konuşlanma yaptığı bir dönemdir. Özellikle İran gibi vekil güçlerle çalışan aktörler için bu kritik derecede önemli.
2) Diplomasi için dar ama kritik pencere
Bu iki haftalık süre genelde literatürde arka kapı diplomasisinin hızlandığı dönem olarak görülür. ABD, bölgesel aktörler ve Avrupa devreye girer. Eğer bu iki haftada somut bir çerçeve çıkmazsa, savaşın yeniden başlaması çok daha olası hale gelir.
3) Sahadaki güç dengesi test edilir
Taraflar ateşkesi ihlal etmeden “sınır testleri” yapar: istihbarat, siber saldırı, vekil unsurlar üzerinden düşük yoğunluklu baskı uygulanır. Bu testler, savaşın ikinci perdesinin nasıl olacağını ve gidişatı belirler.
4) İç kamuoyuna mesaj verme süreci
Ateşkes, liderlerin “kazandık” söylemi üretmesi için fırsattır. İç siyasette zayıf görünen taraf, ateşkesi uzatmakta zorlanır. Bu nedenle ateşkes süreçleri aynı zamanda hassas ve kırılgandır.
5) Vekil güçlerin kontrolü en kritik risk
İran’ın bölgesel etkisi düşünüldüğünde (Besiç milisleri, paramiliter yapılar), merkezi karar alınsa bile bunların sahada tam kontrolü zor olabilir. Ateşkesi bozacak ilk kıvılcım genelde buradan gelir.
6) İnsani yardım ve tahliye fırsatı
Bu süre, sivillerin tahliyesi ve yardım koridorlarının açılması için kullanılır. Ancak bu, aynı zamanda tarafların sahayı yeniden haritalandırmasına da imkân verir. Bu süreçte zaman zaman gerginlikler yaşanır ancak ateşkesin sağlıklı işlemesini sağlayacak tarafsız ülkeler ve komisyonlar devreye sokulur.
7) “Kalıcı ateşkes” için çerçeve oluşabilir mi?
İki haftalık süre tek başına yeterli değildir ama bir yol haritası (örneğin aşamalı geri çekilme, denetim mekanizması, üçüncü taraf gözlem) ortaya çıkarsa kalıcı ateşkes mümkün hale gelir. Uluslararası toplum, bu mekanizmayı devreye sokacak adımlar atacaktır.
8) Ateşkesin uzatılması kritik eşik
Eğer süre dolarken ateşkes uzatılırsa, bu savaşın donmuş çatışmaya evrilme ihtimalini artırır. Uzatma olmazsa yeniden çatışma ihtimali hızla yükselir. Bütün taktik güçlerin devreye sokulduğu daha sert bir savaşın izlerini görebiliriz. Barış için ateşkes sürecini doğru kullanmak ve yönetmek gerekir.
9) Büyük aktörlerin tutumu belirleyici
ABD, Rusya, Çin ve bölge ülkeleri aynı çizgide değilse ateşkes kalıcı olmaz. Özellikle yaptırımlar ve güvenlik garantileri konusunda anlaşma şart. Bu noktada söz konusu ülkelerin iyi niyetli, yapıcı yaklaşımda olmaları gerekir.
10) Yeniden savaş ihtimali: Orta-yüksek
Tarihsel örneklerde (Orta Doğu çatışmaları dâhil) kısa ateşkeslerin önemli kısmı kalıcı barışa dönüşmemiştir. Eğer temel sorunlar çözülmezse savaşın yeniden başlaması ihtimali yüzde 60-80 bandında değerlendiriliyor. Barışı teşvik edecek en önemli unsur ticaret yollarının güvenliği ve petrol fiyatlarındaki dalgalanmanın dünya ekonomisine etkisi olacaktır.