İlacı kim icat etti, kim buldu? İlaç ne zaman, nerede icat edildi?
İlaçlar, vücutta meydana gelen hastalıkları tedavi etmek, belirtileri hafifletmek, enfeksiyonları önlemek ya da organların düzgün çalışmasını desteklemek amacıyla kullanılan kimyasal ya da biyolojik maddelerdir. Her ilaç, vücutta belirli bir hedefe yönelerek etki gösterir. Bu hedef bazen bir bakteri, bazen bir enzim, bazen de bir hücre reseptörüdür. İlaçlar, ağız yoluyla, enjeksiyonla, deri üzerinden ya da solunum yoluyla alınabilir. Vücuda girdikten sonra kan dolaşımına karışır ve etki edeceği bölgeye taşınır.
Bazı ilaçlar ise bağışıklık sistemini baskılayarak aşırı tepkiyi azaltır; bu durum özellikle alerji ve otoimmün hastalıklarda kullanılır. Hormon içeren ilaçlar, eksikliği olan maddeleri yerine koyar, insülin ya da tiroit hormonları buna örnektir. İlaçların etkisi dozuna, alım şekline, kişinin yaşı, kilosu ve genel sağlık durumuna göre değişebilir. Yan etkiler ise ilacın hedef dışı dokularda da etkileşim göstermesinden kaynaklanır. Bu yüzden her ilaç dikkatle ve belirlenen doz aralığında kullanılmalıdır.
Modern ilaçlar, yıllar süren laboratuvar araştırmaları, klinik deneyler ve onay süreçlerinin ardından piyasaya çıkar. Sadece semptomları bastıran maddeler değil, aynı zamanda biyolojik süreçleri yönlendiren, karmaşık yapılarla etkileşen ve hastalıkların kökenine inebilen bilimsel araçlardır. İnsan sağlığını korumada, iyileştirmede ve yaşam süresini uzatmada kritik rol oynayan ilaçlar, modern tıbbın temel taşlarından biridir. İlacı kim icat etti? İlacın mucidi kim?
İLACI KİM BULDU?
İlacın kim tarafından bulunduğu tek bir kişiye ya da döneme bağlanamaz çünkü ilaç, insanlık tarihi boyunca çeşitli biçimlerde geliştirilmiş bir tedavi aracıdır. En ilkel şekliyle bitkilerden, hayvansal ürünlerden veya minerallerden elde edilen maddeler, binlerce yıl önce farklı toplumlarda hastalıkları hafifletmek ya da ağrıyı dindirmek amacıyla kullanılıyordu. Antik Mezopotamya, Mısır, Çin ve Hindistan gibi medeniyetlerde, doğadan elde edilen karışımlar çeşitli hastalıkların giderilmesinde kullanıldı. Bu karışımlar deneyim yoluyla geliştirilmiş, hastalıklarla mücadelede kuşaktan kuşağa aktarılmış bilgilerle şekillenmiştir. Kullanılan tedavi yöntemlerinin çoğu bilimsel temelden uzaktı ve etkileri kesin olarak ölçülemiyordu.
Modern anlamda ilaç kavramı ise kimyanın ve biyolojinin ilerlemesi ile birlikte 19. yüzyılda ortaya çıkmaya başladı. Laboratuvar ortamında saflaştırılmış, dozajı belirlenmiş ve etkisi deneylerle doğrulanmış ilk ilaçlar bu dönemde geliştirildi. Bu noktada, doğal kaynaklardan izole edilen moleküller sayesinde ağrı kesici, ateş düşürücü ve mikrop öldürücü maddeler sistemli biçimde kullanılmaya başlandı. Örneğin ağrıyı azaltan bir madde olan salisin, söğüt ağacından elde edilmiş ve kimyasal olarak dönüştürülerek sentetik ilaca dönüştürülmüştür. Böylece modern ilaç anlayışı doğmuştur.
İlk ilkel ilaçlar anonim halk bilgisine dayanırken, bugünkü anlamda ilaçlar bilim insanlarının disiplinli çalışmaları sonucu geliştirilmiş, ilaç üretimi ise organize bir endüstriye dönüşmüştür. Bu nedenle ilacın mucidi değil, gelişimini şekillendiren bir bilim tarihi söz konusudur.
İLAÇ NEREDE İCAT EDİLDİ?
İlaç kavramı, insanlık tarihi boyunca farklı coğrafyalarda birbirinden bağımsız şekilde gelişmiş olsa da, ilk yazılı tıbbi reçetelerin ve sistemli tedavi uygulamalarının ortaya çıktığı yer Mezopotamya’dır. Günümüz Irak topraklarında kurulan bu uygarlıkta, MÖ 3000’li yıllarda hastalıkların nedenleri ve tedavi yolları üzerine kayıtlar tutulmuş, bitkisel karışımların hangi rahatsızlıklara iyi geldiği tabletler üzerine yazılmıştır. Mezopotamyalılar, bal, süt, kil, zeytinyağı, çeşitli kökler ve otları karıştırarak merhem, içecek ya da buhar banyosu şeklinde uygulamalar geliştirmiştir.
Aynı dönemde Antik Mısır’da da papirüsler üzerine yazılmış formüller bulunmakta, çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılan bitkisel çözümler listelenmektedir. Çin, Hindistan ve Anadolu coğrafyasında da şifalı otlar üzerine kurulu geleneksel sistemler bağımsız şekilde ortaya çıkmıştır. Ancak ilacı sistematik biçimde kaydeden, uygulamaya geçiren ve bir tedavi düzenine oturtan ilk bölge olarak Mezopotamya öne çıkar. Bu topraklarda hekimlik, dini bilgiyle birlikte yürütülmüş, ilaçlar tanrısal şifa anlayışıyla karışık şekilde hazırlanmıştır. Daha sonraki yüzyıllarda Yunan ve Roma tıbbı bu bilgileri geliştirerek modern farmakolojinin temellerini atmıştır.
Yazılı kaynaklara dayanarak ilaç fikrinin ilk sistemli biçimde Mezopotamya’da ortaya çıktığı kabul edilir. Bu bölgedeki bilgiler, Orta Çağ boyunca Arap hekimleri aracılığıyla korunmuş ve Avrupa tıbbının şekillenmesinde etkili olmuştur. Yani ilaç, birçok kültürün katkısıyla gelişmiş olsa da, tarihi kayıtlar onun ilk bilimsel formunun Mezopotamya’da doğduğunu gösterir.
İLAÇ NE ZAMAN İCAT EDİLDİ?
İlacın icadı, insanlık tarihinin en eski dönemlerine kadar uzanır ve kesin bir tarih vermek mümkün olmasa da, MÖ 3000’li yıllar bu konuda ilk somut bilgilere ulaşılan dönem olarak kabul edilir. Mezopotamya’da yapılan arkeolojik kazılarda bulunan kil tabletlerde, çeşitli bitkiler, mineraller ve hayvansal ürünlerin hastalıkları iyileştirmek amacıyla kullanıldığına dair yazılı tarifler yer alır. Bu bilgiler, ilaç fikrinin yalnızca sezgisel değil, sistemli biçimde uygulandığını gösterir.
Aynı çağlarda Antik Mısır’da da papirüsler üzerine yazılmış tedavi reçeteleri bulunmuş, baş ağrısından mide rahatsızlıklarına kadar çeşitli durumlar için bitkisel karışımlar hazırlanmıştır. Çin ve Hint uygarlıkları da bu dönemde benzer biçimde şifalı otlar ve doğal bileşenlerle tedavi yöntemleri geliştirmiştir. Ancak bu uygulamalar, modern anlamda ilaçtan çok halk bilgisine dayalı şifa yöntemleri şeklindeydi. Laboratuvar ortamında etkin maddelerin ayrıştırılması, dozaj hesaplamaları ve deneysel doğrulama ise 19. yüzyılda mümkün olmuştur. 1800’lü yıllarda afyon bitkisinden morfin, söğüt kabuğundan aspirin türevi maddeler izole edilerek bilimsel ilaç üretimi başlamıştır.
Fakat köken olarak bakıldığında, ilacın doğa gözlemleri ve deneyim yoluyla kullanılan ilk örnekleri MÖ 3. binyılda görülmeye başlanmıştır. Bu nedenle ilaç, bir icattan ziyade insanlıkla birlikte evrimleşmiş bir tedavi aracıdır ve ilk sistemli kullanımı Mezopotamya tabletleriyle belgelenmiştir. Bu tarihsel başlangıç, modern tıbbın ve farmakolojinin temelini oluşturan en eski adımdır.
