Çakmak vardı, kibrit yoktu: Ateşin şaşırtan icat tarihi
Bugün herkesin cebinde ya da evinde bulunan kibrit, sanılanın aksine insanlık tarihine oldukça geç girdi. Üstelik ondan önce, ateş yakamaya yarayan çakmak benzeri araçlar zaten vardı. Peki neden? İşte detaylar...
Kibrit basit bir icat gibi görünse de arkasında yüzyıllar süren deneme, hata ve kimyasal keşifler var. İlginç olan ise mekanik çakmakların, kibritten çok daha önce kullanılıyor olması.
KİBRİT NEDEN ÇAKMAKTAN DAHA SONRA İCAT EDİLDİ?
Bugün bize çok basit gibi gelen kibrit, aslında insanlığın ateşle ilişkisi düşünüldüğünde oldukça geç bir icattır. İlginç olan ise şudur: Modern kibritten önce, kibritin atası sayılabilecek bazı çakmak benzeri ateş çıkarma düzenekleri zaten vardı. Bunun temel nedeni, ateşi kontrollü ve taşınabilir hâle getirmenin kimyasal olarak zor olmasıdır.
Kısaca söylemek gerekirse:
Mekanik çözümler, kimyasal çözümlerden önce gelişti.
Kimya bilimi yeterince ilerlemeden güvenli kibrit üretmek mümkün değildi.
İNSANLIĞIN ATEŞLE TANIŞMASI
İnsanlar ateşi icat etmedi, keşfetti. İlk dönemlerde:
Doğal yangınlardan alınan ateş korunuyordu
Ateş sönerse yeniden yakmak çok zordu
Bu yüzden ateşi yeniden üretme yöntemleri, insanlık tarihi için kritik bir gelişmeydi.
İLK ATEŞ YAKMA YÖNTEMLERİ: MEKANİK DÖNEM
Kimya bilinmeden önce insanlar tamamen fiziksel yöntemlere güveniyordu:
Taşların birbirine vurulması
Sürtme ile ısı oluşturma
Kıvılcım çıkaran taş ve metal kombinasyonları
Bu yöntemler:
Zor
Zaman alıcı
Deneyim gerektiren
ama kimyasal bilgiye ihtiyaç duymuyordu.
ÇAKMAĞIN ATASI: ÇAKMAK TAŞI VE ÇELİK
Orta Çağ’da yaygınlaşan ateş çıkarma setleri, bugünkü çakmakların atası sayılır:
Çakmak taşı + çelik = kıvılcım
Kıvılcım, kolay tutuşan bir maddeye düşürülüyordu
Bu sistem:
Mekanikti
Defalarca kullanılabiliyordu
Kimyasal reaksiyon bilgisi gerektirmiyordu
Bu yüzden kibritten çok daha önce ortaya çıktı.
KİMYA BİLİMİ GELİŞMEDEN KİBRİT MÜMKÜN DEĞİLDİ
Kibritin icadı için şunlar gerekiyordu:
Yanmayı başlatacak maddelerin tanınması
Sürtünmeyle tutuşabilen bileşiklerin keşfi
Bu maddelerin kontrollü ve güvenli şekilde kullanılabilmesi
Bunlar ancak:
18. ve 19. yüzyılda
Kimya biliminin gelişmesiyle mümkün oldu
Bu yüzden kibrit, mekanik çakmaklardan yüzyıllar sonra ortaya çıktı.
İLK KİBRİTLER VE SORUNLARI
19. yüzyılın başlarında geliştirilen ilk kibritler:
Kolay tutuşuyordu
Ama tehlikeliydi
Sağlık sorunlarına yol açabiliyordu
Bu nedenle uzun süre boyunca:
Kibrit yaygınlaşmakta zorlandı
Daha güvenli versiyonlar geliştirilmeye çalışıldı
GÜVENLİ KİBRİT DÖNEMİ
Zamanla:
Daha az tehlikeli kimyasal bileşimler bulundu
Kibrit başı ve kibrit kutusu ayrımı geliştirildi
Günlük hayatta kullanılabilecek kadar güvenli hâle geldi
Bu aşamadan sonra kibrit:
Ucuz
Taşınabilir
Herkesin kullanabileceği bir araç oldu
NEDEN ÇAKMAK ÖNCE, KİBRİT SONRA?
Özetle:
Çakmak benzeri sistemler mekanik olduğu için erken ortaya çıktı
Kibrit, gelişmiş kimya bilgisi gerektirdiği için daha geç icat edildi
İnsanlık önce “kıvılcım çıkarmayı”, sonra “kıvılcımı cebine koymayı” başardı
Görsel Kaynak: shutterstock
