Gözümüzün önünden uzaklaştırılanlar

KEREM AKÇA / keremakca@haberturk.com

Aktivist yönüyle de bilinen Richard Gere’in New York’taki 50.000 çaresiz evsizden birinin yaşamını sinemaya aktarma arzusu, “Time Out of Mind” ile gerçek oluyor. Filmde henüz zamanının dolmadığını gösteren oyuncuya, Oren Moverman da yalnızlığı, ötelenmeyi anlatırken sürekli araya başka bir şey koyan ve seyirciyi rahat bırakmayan dahiyane kamera kullanımıyla eşlik ediyor. “Time Out of Mind”, üslup sahibi, zeki ve etkileyici bir evsiz hikayesi… Filmi 39. Uluslararası Toronto Film Festivali’nde düzenlenen Richard Gere, Jena Malone ve Oren Moverman’ın da katıldığı dünya prömiyerinde izledim.

“Kötü Polis” (“Bad Lieutenant”, 1992) etkili, görsel açıdan çarpıcı kirli polis polisiyesi “Rampart” (2011) ile dikkatleri üzerine çeken Oren Moverman, asla geleneksel akışı tercih eden bir isim değil. Onun filmlerinde klasik bir açı-karşı açı tekniği, su gibi akan bir devamlılık kurgusu göremezsiniz. Aksine bir karakterin içsel dünyasından ziyade yaşanan evrendeki durumunu gözler önüne seren açılar, lensler ve kurgu teknikleri devreye girer. Hiçbir zaman bu konuda aşırılığa kaçılmaz, geriye çekilip sinemanın görsel bir sanat olduğunu anlatan bir yapı kurulur.

EN AZ MICHAEL MANN KADAR ERKEK FİLMİ YÖNETMENİ

“Haberci”de (“The Messenger”, 2009) bu durum tam oturmasa da yönetmenin ikinci filmi çok önemliydi. Burada da bir evsiz hikayesine imza atarken, auteur ruhlu olduğunu kanıtlıyor. Böylece erkek filmlerine en az Michael Mann kadar görsel açıdan kafa yorduğu ortaya çıkıyor. Burada da benzer bir şekilde normalde sosyal sorumluluk meselesine kayıp elden kaçabilecek projeyi kavrıyor.

Woody Harrelson’dan sonra Richard Gere’i de yeniden ayaklandırma şansına kavuşuyor. New York’ta 50.000 kişinin evsiz kalmasından etkilenen, buna göre bir senaryo oluşturan Gere, sokakta yaşam mücadelesi veren George’un uzaklaştığı kızıyla yakınlaşmasını ve çaresiz durumlarına düşmesini ele alıyor. Bunu yapmak ise Moverman’ın görüntü yönetmeni Bobby Bukowski’yle müthiş uyumuna kısmet oluyor. “Time Out of Mind”, asla yükselen bir tempoyla Hollywood anlatısına, teşhir veya özdeşleşme malzemesine dönüşmüyor.

KAMERA KULLANIMIYLA DİL OLUŞTURUYOR

Kameranın uzak bir yere yerleştirildiği, araya bir şey, bir kapı, bir duvar, bir cam, bir nesne koyduğu süreçte, geniş açılı objektifler hakim hale geliyor. Böylece onun ötelenip göz önünden uzaklaştırıldığı gerçeği açığa çıkarılıyor. Zoom in ve zoom out kullanımı da bu sabit kamera açılarını dolduruyor. Bir odadaki konuşmayı karşı pencereden veya dışarıya yerleştirilen kameralardan almak, seyircinin tepkisine yönelik, ama şehrin yarattığı boşluk duygusunu anlatan bir zeka ürünü…

Açılış sekansı gördüğümüz filmin tamamı için belirleyici aslında… ‘Time Out of Mind’ isminin büyük puntolarla belirmesinin ardından pencereden bakan kamera asla bir karakterin bakış açısına yerleşmemiştir, üstelik geriye dönüp pan yaptığında da hiçbir şey görmez. Ancak birinin daireyle girmesiyle birlikte onun banyoda küvetin içinde korunduğunu, uzaklaştırıldığını anlarız.

LUMET’İN SAKİNLİĞİ MANN’İN GÖSTERİŞÇİLİĞİYLE BİRLEŞİYOR

Bu noktadan sonra da benzer planlar, sessizliği kavrayacaktır. Hikae dışı ses ve müzik sadece son sekansta girerken, kamera da orada oynar. Moverman, minimalist bir film çekmiş gibi davranır. Sidney Lumet’in sakinliği, ağır temposuyla Michael Mann’in gösterişçi tarafını bir araya getirir, oradan kendine özgün bir kimlik çıkarır. Bu Fellini gibi bilinçdışıyla ilgilenen bir süreç midir? Tartışılır. Ama ortaya genele yerleştirilen ve oyuncunun ana algısını kavrayamayan kameranın görev tanımı hiç beklendiği gibi değildir.

Zaten film boyunca da bir bakış açısı görmeyiz, aksine ‘sosyal gerçekçi sinema’ya eğilimli ana karakterin kafa boşluklarıyla kavranması anamorfik lensin nesnesine dönüşür. Nesnel kamera oradan buraya giderken hiç acele etmez, sakinliğini korur. Yakın planlarda bile bu durum hissedilir. Puslu havanın matlık etkisi yapmasını sağlar. Moverman, adeta minimalizmden beslenir, seyirci ile tersine bağ kurar, kamera nereye bakıyor diyen kitleyi hedef alır.

ÖTEDEN BERİ CİNEMA VERİTE VAR MI?

Aslında cinema vérité ile verilecek, günümüzde el kamerasının iyiden iyiye ayyuka çıktığı bir dönemde bu duruma karşı çıkan bir yaklaşım var. Tipler fazlasıyla geçerkçeçiyken asla bir hareketli kameranın kontrolden çıkmasını göremiyoruz. Aksine dinginlikle ve Mizoguchi, Ozu sukünetiyle her şeye odaklanıyoruz. Gere’in çaresizliğine de sanki Kelly Reichardt’ın işsiz karakterleri inceleme becerisiyle, bağımsızlığıyla bakıyoruz.

Moverman, cinema vérité’ye, HD’nin geldiği noktaya karşı. Kameranın fazlaca sallanıp basmakalıp bir görsel nesneye dönüşmesi, sıradan anlatıya meyletmesiyle sorunlu. Önceki filminde de biraz bu noktaya kaysa bile genel anlamda bu duruma yanaşmamıştı. Bunu bir ‘amaç’ değil, ‘araç’ haline getirmişti. Belki de başarısının sırrı buydu. Burada da tek karakterin arka planda kalmasını anlatıp, oradaki Rampart biriminin yaşattığı kaosu şehre uyarlıyor. ‘Röntgenci kamera’ etkili bir araca dönüşüyor. Oyuncunun filme ismini veren country şarkısıyla da sarılırken, ‘öteden beri’ bu halde olması, kamera kullanımının her şeyi anlattığı bir üsluptan besleniyor. Moverman, “Time out of Mind”da biraz sürenin dozunu kaçırıp “Rampart”ın seviyesine yanaşmıyor. Ama kendi benliğini bir sinema filmine daha adapte ediyor.

FİLMİN NOTU: 7

Künye:

Time Out of Mind

Yönetmen: Oren Moverman

Oyuncular: Richard Gere, Jena Malone, Ben Vereen, Danielle Brooks

Süre: 117 dk.

Yapım yılı: 2014